ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਮੁਕੱਦਮੇ

ਕੌਣ: ਗ਼ਦਰੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਸਿੱਖ ਸਨ ਅਤੇ ਜੋ ਪਹਿਲੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਆਏ, ਅਤੇ ਡਿਫ਼ੈਂਸ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਐਕਟ ਅਧੀਨ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਤਿੰਨ ਜੱਜਾਂ ਦਾ ਖ਼ਾਸ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜੱਜ ਭਾਰਤੀ ਸੀ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਕਾਰਡ ਮੁਤਾਬਕ ਅਕਤੂਬਰ 1914 ਤੋਂ ਫ਼ਰਵਰੀ 1915 ਦੌਰਾਨ 2,312 ਗ਼ਦਰੀ ਭਾਰਤ ਪਹੁੰਚੇ, ਅਤੇ 1916 ਤੱਕ 8,000 ਤੋਂ ਵੱਧ।

ਕੀ ਹੋਇਆ: ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਬੰਦਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚੱਲੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਸਨ। ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਕਾਰਜਕਾਰਨੀ ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ 12 ਫ਼ਰਵਰੀ 1915 ਨੂੰ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ 21 ਫ਼ਰਵਰੀ ਨੂੰ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦਾ ਦਿਨ ਮਿੱਥਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਅਤੇ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੀਆਂ ਛਾਉਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਫਿਰ ਮੇਰਠ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਉੱਤੇ। ਖ਼ਬਰ ਲੀਕ ਹੋ ਗਈ ਤਾਂ ਤਾਰੀਖ਼ 19 ਫ਼ਰਵਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਪਰ ਮੁਖ਼ਬਰ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ। ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਛਾਪੇ ਮਾਰੇ ਅਤੇ 13 ਬੰਦੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤੇ, ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਬਗ਼ਾਵਤ ਨੂੰ ਸ਼ਕਲ ਲੈਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ 15 ਫ਼ਰਵਰੀ ਦੀ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਦੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਫ਼ੌਜੀ ਯੂਨਿਟਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਦਾ ਹੈ ਜੋ ਖੁੱਲ੍ਹੇਆਮ ਬਗ਼ਾਵਤ ਉੱਤੇ ਉੱਤਰੀਆਂ।

ਪਹਿਲੀ ਟੋਲੀ ਦਾ ਮੁਕੱਦਮਾ 26 ਅਪ੍ਰੈਲ 1915 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਸੈਂਟਰਲ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਟੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ 1916 ਤੱਕ ਚੱਲਦੇ ਰਹੇ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਮੁਤਾਬਕ ਪਹਿਲੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦਾ ਅੰਤ 24 ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ਭਕਨਾ ਵੀ ਸਨ, ਅਤੇ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ 13 ਸਤੰਬਰ 1915 ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਮੁਤਾਬਕ ਮੋਤੀ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ 24 ਵਿੱਚੋਂ 17 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪੈਰ ਧਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਵਾਇਸਰਾਏ ਲਾਰਡ ਹਾਰਡਿੰਜ ਨੇ ਇਹ 17 ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਘਟਾ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭਕਨਾ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਸੱਤ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਾਭਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਗਣੇਸ਼ ਪਿੰਗਲੇ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ; ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਸਰਾਭਾ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ 16 ਨਵੰਬਰ 1915 ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਭਕਨਾ ਨੂੰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ 1930 ਵਿੱਚ ਰਿਹਾਅ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਸਾਰੇ ਮੁਕੱਦਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ 291 ਜਣਿਆਂ ਉੱਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚੱਲਿਆ: 42 ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਹੋਈ, 114 ਨੂੰ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਉਮਰ ਕੈਦ, 93 ਨੂੰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਮਿਲੀ ਅਤੇ 42 ਬਰੀ ਹੋਏ। ਕਈ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਇਦਾਦ ਜ਼ਬਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਅਪੀਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ 291 ਵਿੱਚੋਂ 42 ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਉਹ 291 ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਏ ਗਏ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਵੇਰਵੇ ਵਿੱਚ 42 ਬਰੀ ਹੋਏ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜੋ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਦੇ 291 ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਏ ਗਏ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਰੋਤ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਵੱਖ ਹਨ ਕਿ 42 ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਸੀ ਜਾਂ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੌਤ ਦੀਆਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਘਟਾਈਆਂ ਗਈਆਂ (ਪਹਿਲੇ 24 ਵਿੱਚੋਂ 17), ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸੱਤ ਫਾਂਸੀ ਸਿਰਫ਼ ਪਹਿਲੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੇ ਹਨ।

ਕਿੱਥੇ: ਲਾਹੌਰ, ਜਿੱਥੇ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਸੈਂਟਰਲ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਬੈਠਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਮੇਰਠ ਤੇ ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ।

ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: ਓਡਵਾਇਰ ਨੇ, ਜਿਵੇਂ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਉਸ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਨੂੰ "ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਦਾ ਤਖ਼ਤਾ ਪਲਟਣ ਦੀ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਗੰਭੀਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼" ਕਿਹਾ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਇਸ ਨੇ ਕੁਝ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਚੱਲੀ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਟੋਲੀ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗ਼ਦਰੀ ਆਗੂ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਮੂਹਰੇ ਸਨ।