ਮੀਰ ਮੰਨੂੰ

ਮੁਈਨ-ਉਲ-ਮੁਲਕ, ਜੋ ਮੀਰ ਮੰਨੂੰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਪ੍ਰੈਲ 1748 ਤੋਂ ਨਵੰਬਰ 1753 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਰਿਹਾ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਅਬਦੁਸ ਸਮਦ ਖ਼ਾਨ, ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਯਹੀਆ ਖ਼ਾਨ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਭੈੜਾ ਸਿੱਖ ਦੁਸ਼ਮਣ ਆਖਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਗੀਤ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਜ਼ਾਲਮ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਬੇਹੱਦ ਕਹਿਰ ਢਾਹਿਆ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 11 ਮਾਰਚ 1748। ਉਸ ਨੇ ਸਰਹਿੰਦ ਨੇੜੇ ਮਨੂਪੁਰ ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਹਮਲਾਵਰ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ, ਵਜ਼ੀਰ ਕਮਰ-ਉਦ-ਦੀਨ, ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਅਪ੍ਰੈਲ 1748 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਸੂਬੇ ਦੀ ਵਾਗਡੋਰ ਸੰਭਾਲ ਲਈ।
• 1748। ਸਈਅਦ ਮੁਹੰਮਦ ਲਤੀਫ਼ ਮੁਤਾਬਕ ਉਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕੰਮ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਰੌਣੀ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਉੱਤੇ ਹੱਲਾ ਬੋਲਣਾ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ 500 ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਪਨਾਹ ਲਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਸਿੱਖ ਵਸਦੇ ਸਨ ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਫ਼ੌਜੀ ਟੁਕੜੀਆਂ ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤੀਆਂ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਅਤੇ ਦਾੜ੍ਹੀਆਂ ਮੁੰਨੀਆਂ ਜਾਣ, ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਬੇੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਕੜ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਭੇਜਣ। ਦਿੱਲੀ ਗੇਟ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਖ਼ਾਸ ਮੰਡੀ (ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਮੰਡੀ) ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਹੁਣ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ ਹੈ, ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸੈਂਕੜੇ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।
• 1748 ਤੋਂ 1752। ਆਪਣੇ ਹਿੰਦੂ ਮੰਤਰੀ ਦੀਵਾਨ ਕੌੜਾ ਮੱਲ ਦੇ ਅਸਰ ਹੇਠ, ਅਤੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਹਮਲੇ ਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਕਾਰਨ, ਉਸ ਨੇ ਮੁਹਿੰਮ ਰੋਕ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਬਾਰਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਜਗੀਰ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਆਮਦਨ ਲਗਭਗ 1.25 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਸਾਲਾਨਾ ਸੀ। 1750 ਵਿੱਚ ਕੌੜਾ ਮੱਲ ਨੇ ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਸ਼ਾਹ ਨਵਾਜ਼ ਖ਼ਾਨ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸਿੱਖ ਜਥੇ ਵੀ ਸਨ; ਸ਼ਾਹ ਨਵਾਜ਼ ਖ਼ਾਨ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।
• ਮਾਰਚ ਤੋਂ ਅਪ੍ਰੈਲ 1752। ਦੁਰਾਨੀ ਮੁੜ ਆਇਆ। ਲੜਾਈ 5 ਮਾਰਚ 1752 ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ, ਕੌੜਾ ਮੱਲ ਦੂਜੇ ਦਿਨ, 6 ਮਾਰਚ ਨੂੰ, ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਮੰਨੂੰ ਨੇ ਹਾਰ ਮੰਨ ਕੇ 30 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਭਰੇ। 13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1752 ਨੂੰ ਪੱਕੀ ਹੋਈ ਸੰਧੀ ਨਾਲ ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਮੁਲਤਾਨ ਦੁਰਾਨੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੰਨੂੰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਗਵਰਨਰ ਥਾਪ ਦਿੱਤਾ।
• 1752 ਤੋਂ 1753। ਕੌੜਾ ਮੱਲ ਦੇ ਮਰਨ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਕੜੀ ਟੁੱਟ ਗਈ। ਉਸ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਉੱਤੇ ਇਨਾਮ ਰੱਖ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਨਾਹ ਦੇਣ ਉੱਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਦੇ ਬੰਦੂਕਚੀ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ੀ ਲੈਂਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਬੀਬੀਆਂ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਕੜ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਨਖ਼ਾਸ ਮੰਡੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
• 4 ਨਵੰਬਰ 1753। ਘੋੜੇ ਤੋਂ ਅਚਾਨਕ ਡਿੱਗਣ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਦੀ ਵਿਧਵਾ ਮੁਗ਼ਲਾਨੀ ਬੇਗ਼ਮ ਨੇ ਸੱਤਾ ਸੰਭਾਲ ਲਈ, ਅਤੇ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਨੇ ਅਰਾਜਕਤਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਡੂੰਘਾ ਹੀ ਕੀਤਾ।

ਸਿੱਖ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਢਾਹੁਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਰਾਜ ਇਹ ਵੀ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਕਿੰਨੀ ਨਿਰਭਰ ਸੀ ਕਿ ਲਾਹੌਰ ਉੱਤੇ ਕਿਸ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਦਾ ਦਬਾਅ ਕਿੰਨਾ ਹੈ: ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਸ ਨੂੰ ਕੌੜਾ ਮੱਲ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਜਥਿਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ ਉਸ ਨੇ ਜ਼ੁਲਮ ਰੋਕੀ ਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਕੜੀ ਟੁੱਟ ਗਈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।