ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ

ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ 23 ਮਾਰਚ 1931 ਨੂੰ 23 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 27 ਸਤੰਬਰ 1907 ਨੂੰ ਲਾਇਲਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ (ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ) ਦੇ ਪਿੰਡ ਬੰਗਾ ਵਿੱਚ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਵਿੱਦਿਆਵਤੀ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਹੋਇਆ, ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਦੇ ਜੀਅ ਸਿਆਸੀ ਕਾਰਕੁਨ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਾਚਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਹਿਰੀ ਕਲੋਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਬਿੱਲ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲਹਿਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਉਸੇ ਲਹਿਰ ਕਰਕੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਨੇ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕੀਤੀ।

ਉਹ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ, ਭਾਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਪੱਕੇ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜੀ ਸਨ। ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਆਪਣੇ ਲੇਖ "ਮੈਂ ਨਾਸਤਿਕ ਕਿਉਂ ਹਾਂ" ਵਿੱਚ, ਜੋ 5 ਅਤੇ 6 ਅਕਤੂਬਰ 1930 ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ 27 ਸਤੰਬਰ 1931 ਨੂੰ ਦ ਪੀਪਲ ਵਿੱਚ ਛਪਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਕਿ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਰਵਾਇਤ ਵਜੋਂ ਦਾੜ੍ਹੀ ਅਤੇ ਕੇਸ ਰੱਖੇ, ਪਰ ਉਹ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਰਮ ਦੇ ਕਾਰਗਰ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਾਇਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ। ਉਦੋਂ ਉਹ ਹਾਲੇ ਰੱਬ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਨਾਸਤਿਕ ਉਹ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬਣੇ। ਫਿਰ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮੰਨਿਆ ਹੈ: 8 ਅਪ੍ਰੈਲ 1931 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸੈਂਟਰਲ ਸਿੱਖ ਲੀਗ ਦੇ ਇਕੱਠ ਵਿੱਚ ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਹੀਰੋ ਆਖ ਕੇ ਸਲਾਹਿਆ ਅਤੇ ਕੌਮ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 1926. ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਬਣੇ। ਉਹ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ (ਐੱਚਐੱਸਆਰਏ) ਬਣੀ, ਅਤੇ ਕਿਰਤੀ ਕਿਸਾਨ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਰਸਾਲੇ ਕਿਰਤੀ ਲਈ ਲਿਖਦੇ ਸਨ।
• 17 ਦਸੰਬਰ 1928. ਸਾਈਮਨ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲੇ ਜਲੂਸ ਉੱਤੇ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਗਰੁੱਪ ਨੇ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਸਕਾਟ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਗੋਲੀ ਅਸਿਸਟੈਂਟ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਜੌਨ ਸਾਂਡਰਸ ਨੂੰ ਲੱਗੀ। ਗੋਲੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਰਾਜਗੁਰੂ ਨੇ ਚਲਾਈ।
• 1929. ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਤੇ ਬਟੁਕੇਸ਼ਵਰ ਦੱਤ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਸੈਂਟਰਲ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲੇ ਬੰਬ ਸੁੱਟੇ, ਨਾਅਰੇ ਲਾਏ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਹੋ ਗਏ। ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ (ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ) ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਉੱਤੇ ਸਾਂਡਰਸ ਦੇ ਕਤਲ ਦਾ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚੱਲਿਆ।
• 1929. ਲਾਹੌਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਿਆਸੀ ਕੈਦੀਆਂ ਨਾਲ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਸਲੂਕ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਮੰਗ ਲਈ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਜਤਿੰਦਰ ਨਾਥ ਦਾਸ ਦੀ 13 ਸਤੰਬਰ 1929 ਨੂੰ, ਵਰਤ ਦੇ 63ਵੇਂ ਦਿਨ, ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ 116 ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣਾ ਵਰਤ ਤੋੜਿਆ।
• 7 ਅਕਤੂਬਰ 1930. ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ। ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੋਈ ਬਚਾਅ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ।
• 23 ਮਾਰਚ 1931. ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਸਮੇਤ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਮਿੱਥੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਚੋਰੀ-ਛਿਪੇ। ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਕੰਢੇ ਹੁਸੈਨੀਵਾਲਾ ਵਿਖੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ, ਯਾਨੀ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਸਿਰਤਾਜ, ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ ਹੁਸੈਨੀਵਾਲਾ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ 1950 ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਮੁਤਾਬਕ ਭਾਰਤ ਨੇ ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ 17 ਜਨਵਰੀ 1961 ਨੂੰ 12 ਭਾਰਤੀ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਬਦਲੇ ਵਾਪਸ ਲਈ। ਉੱਥੇ 1968 ਵਿੱਚ ਯਾਦਗਾਰ ਬਣਾਈ ਗਈ (ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ)। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਪੁਰਾਣੀ ਯਾਦਗਾਰ 1971 ਦੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਮੁੜ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਹਰ ਸਾਲ 23 ਮਾਰਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।