ਡਾ. ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦਰਦੀ

ਡਾ. ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦਰਦੀ ਲੇਖਕ ਸਨ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਅਹੁਦਿਆਂ ਉੱਤੇ ਰਹੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1961 ਵਿੱਚ ਦਾਸ ਕਮਿਸ਼ਨ ਅੱਗੇ “ਨੈਸ਼ਨਲਿਸਟ ਸਿੱਖਾਂ” ਵੱਲੋਂ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1981 ਵਿੱਚ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਸਿੱਖ ਇੱਕ ਕੌਮ ਹਨ, ਨੇਸ਼ਨ ਨਹੀਂ। ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਬੰਦ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਲਿਬਰੇਟਰ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਵਜੋਂ ਸਿੱਖ ਸਟੇਟ ਦੇ ਜੋਸ਼ੀਲੇ ਹਮਾਇਤੀ ਰਹੇ ਸਨ।

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 29 ਨਵੰਬਰ 1917 ਅਤੇ ਮੌਤ 8 ਅਗਸਤ 1990 ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 3 ਅਪ੍ਰੈਲ 1962 ਤੋਂ 2 ਅਪ੍ਰੈਲ 1968 ਤੱਕ ਰਾਜ ਸਭਾ ਦੇ ਨਾਮਜ਼ਦ ਮੈਂਬਰ, 24 ਸਤੰਬਰ 1984 ਤੋਂ ਗੋਆ, ਦਮਨ ਅਤੇ ਦੀਵ ਦੇ ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ-ਗਵਰਨਰ, 30 ਮਈ 1987 ਤੋਂ ਗੋਆ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਅਤੇ 20 ਜੁਲਾਈ 1989 ਤੋਂ 3 ਮਈ 1990 ਤੱਕ ਨਾਗਾਲੈਂਡ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਗਵਰਨਰ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ। ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਜੋੜਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਦੂਤ ਬਣਾ ਕੇ ਬੁਲਗਾਰੀਆ ਅਤੇ ਕੈਰੀਬੀਅਨ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਘੱਟ-ਗਿਣਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਹਾਈ ਪਾਵਰ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਕਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਚਾਰ ਜਿਲਦਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 1961: ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਨੈਸ਼ਨਲਿਸਟ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਬੁਲਾਰੇ ਡਾ. ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦਰਦੀ ਦਾਸ ਕਮਿਸ਼ਨ ਅੱਗੇ ਪੇਸ਼ ਹੋਏ, ਕਥਿਤ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਕੈਰੋਂ ਦੇ ਕਹਿਣ ਉੱਤੇ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵਿਤਕਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਜੋੜਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਮਿਸ਼ਨ ਅੱਗੇ ਦਰਦੀ ਨੇ ਉਹ ਸਹੂਲਤਾਂ ਗਿਣਾਈਆਂ ਜੋ ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਹੇਠ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਜੋੜਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੈਮੋਰੈਂਡਮ ਵਿੱਚ ਵਿਤਕਰੇ ਦੇ ਅੱਠ ਮਾਮਲੇ ਗਿਣਾਏ ਗਏ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਤਰਾਈ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨਾਲ ਸਲੂਕ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਇਸ ਬਿਆਨ ਉੱਤੇ ਸ਼ੱਕ ਕਰਦੇ ਹਨ।
• ਮਈ 1981: ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਵਿਠਲਭਾਈ ਪਟੇਲ ਹਾਊਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਨੇਸ਼ਨ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਸੈਮੀਨਾਰ ਵਿੱਚ ਘੱਟ-ਗਿਣਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਹਾਈ ਪਾਵਰ ਪੈਨਲ ਦੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਡਾ. ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਇਕੱਲੇ ਅਸਹਿਮਤ ਸਨ, ਅਤੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਏਜੰਟ ਕਹਿ ਕੇ ਹੂਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
• 5 ਜੁਲਾਈ 1981: ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਿੱਖ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ ਕਰਵਾਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ, ਕਿਤਾਬ ਮੁਤਾਬਕ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਮਾਇਨੋਰਿਟੀਜ਼ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੀ ਆਪੇ ਅਪਣਾਈ ਹੋਈ ਹੈਸੀਅਤ ਹੇਠ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਿੱਖ ਇੱਕ ਕੌਮ ਹਨ, ਨੇਸ਼ਨ ਨਹੀਂ।
• 1984: ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁੱਠੀ ਭਰ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਫ਼ੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੋਆ, ਦਮਨ ਅਤੇ ਦੀਵ ਦਾ ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ-ਗਵਰਨਰ ਲਾਇਆ ਗਿਆ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਸਿੱਖ ਲੇਖਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਸਿੱਖ ਆਵਾਜ਼ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵੱਲ ਸਰਕਾਰ ਉਦੋਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਮੰਗਾਂ ਰੱਦ ਕੀਤੀਆਂ। ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਦਰਦੀ ਦਾ ਆਪਣਾ ਬਿਆਨ ਵੀ ਦਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੈਮੋਰੈਂਡਮ ਵਿੱਚ ਵਿਤਕਰੇ ਦੇ ਅੱਠ ਮਾਮਲੇ ਗਿਣਾਏ ਗਏ ਸਨ।