ਛੋਟਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ

ਕੌਣ: ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਮੁਗ਼ਲ ਸਰਕਾਰ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਗਵਰਨਰ ਯਾਹੀਆ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਮਾਲੀਆ ਮੰਤਰੀ ਲਖਪਤ ਰਾਇ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਾਹਨੂੰਵਾਨ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸਿੱਖ।

ਕੀ ਹੋਇਆ: 1746 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਘੁੰਮਦੇ ਸਿੱਖ ਜਥੇ ਨੇ ਐਮਨਾਬਾਦ ਦੇ ਫ਼ੌਜਦਾਰ ਜਸਪਤ ਰਾਇ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਲਖਪਤ ਰਾਇ, ਜੋ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਨ ਸੀ, ਨੇ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹੋਂ ਮਿਟਾ ਦੇਣ ਦੀ ਸਹੁੰ ਖਾਧੀ। ਗਵਰਨਰ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ, ਮੁਲਤਾਨ, ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਅਤੇ ਜਲੰਧਰ ਤੋਂ ਹੋਰ ਕੁਮਕ ਮੰਗਵਾਈ, ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਭੜਕਾਇਆ ਅਤੇ ਜਹਾਦ ਦਾ ਹੋਕਾ ਦਿੱਤਾ। 10 ਮਾਰਚ 1746 ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ, ਦੀਵਾਨ ਕੌੜਾ ਮੱਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਹਿੰਦੂ ਅਹਿਲਕਾਰਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਟੋਲੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਗੁਰੂ ਦੀਆਂ ਮਿੰਨਤਾਂ ਨੂੰ ਅਣਸੁਣਿਆ ਕਰ ਕੇ। ਫਿਰ ਉਹ ਭਾਰੀ ਫ਼ੌਜ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਘੋੜਸਵਾਰ ਤੇ ਤੋਪਾਂ ਨਾਲ, ਲੈ ਕੇ ਕਾਹਨੂੰਵਾਨ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਜੋ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 15 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਦਲਦਲੀ ਜੰਗਲ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਜੰਗਲ ਦੀ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਨੁੱਕਰ ਛਾਣ ਮਾਰੀ। ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਅਤੇ ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ ਤੋਂ ਸੱਖਣੇ ਸਿੱਖ ਰਾਵੀ ਪਾਰ ਪਹਾੜਾਂ ਵੱਲ ਨਿਕਲ ਗਏ, ਪਰ ਪਹਾੜੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਜਿੰਨਾ ਹੀ ਡਟ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਾਹ ਰੋਕਿਆ, ਅਤੇ ਪਠੋਲ ਤੇ ਕਠੂਆ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ। ਬਚੇ ਹੋਏ ਸਿੱਖ ਰਾਵੀ ਮੁੜ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਅੱਗੇ ਬਿਆਸ ਤੇ ਸਤਲੁਜ ਲੰਘ ਕੇ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ ਜਾ ਪਹੁੰਚੇ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ 1 ਅਤੇ 2 ਮਈ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ 7,000 ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਅਤੇ 3,000 ਕੈਦ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਕੈਦੀਆਂ ਦੇ ਸਿਰ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਦਿੱਲੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਮੰਡੀ ਨਖ਼ਾਸ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਹੁਣ ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਹੈ, ਟੋਲੀਆਂ ਬਣਾ ਕੇ ਵੱਢੇ ਗਏ। ਲਖਪਤ ਰਾਇ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਢਾਹੁਣ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾੜਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਵੀ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਮੂੰਹੋਂ “ਗੁਰੂ” ਸ਼ਬਦ ਕੱਢੇ ਉਸ ਲਈ ਮੌਤ ਦਾ ਫ਼ਰਮਾਨ ਸੁਣਾਇਆ, ਅਤੇ ਗੁੜ ਦਾ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ ਰੋੜੀ ਰੱਖਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ।

ਕਿੱਥੇ: ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਕਾਹਨੂੰਵਾਨ ਦਾ ਜੰਗਲ, ਰਾਵੀ ਪਾਰ ਬਸੋਹਲੀ ਵੱਲ ਦਾ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕਾ, ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ।

ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: ਸਿੱਖ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਘੱਲੂਘਾਰਾ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਤਲੇਆਮ, ਅਤੇ ਛੋਟਾ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਨਿੱਕਾ: ਇਹ ਨਾਂ ਇਸ ਕਤਲੇਆਮ ਨੂੰ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਦੇ 5 ਫ਼ਰਵਰੀ 1762 ਦੇ ਵੱਡੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲਖਪਤ ਰਾਇ ਦੀ ਇਹ ਫੜ੍ਹ ਕਿ ਪੰਥ ਮੁੱਕ ਗਿਆ, ਝੂਠੀ ਨਿਕਲੀ। ਕੋਈ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੇੜੇ ਮੁੜ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ 30 ਮਾਰਚ 1747 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨੇ ਇੱਕ ਪੱਕਾ ਗੜ੍ਹ, ਰਾਮ ਰੌਣੀ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ, ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਗੁਰਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਦੀ ਰਾਮ ਰੌਣੀ ਬਾਰੇ ਵੱਖਰੀ ਐਂਟਰੀ ਮੁਤਾਬਕ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ 1748 ਦੇ ਵਿਸਾਖੀ ਦੇ ਇਕੱਠ ਮੌਕੇ ਇਸ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਅਪ੍ਰੈਲ 1748 ਵਿੱਚ ਰਾਮਸਰ ਨੇੜੇ ਬਣ ਕੇ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ: ਇਰਾਦਾ 1747 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸਾਰੀ 1748 ਵਿੱਚ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਲੜਾਈ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ 1 ਅਤੇ 2 ਮਈ 1746 ਦੱਸਦਾ ਹੈ; ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ 2 ਜੇਠ 1803 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ 2 ਜੂਨ 1746 ਵਿੱਚ ਬਦਲਦਾ ਹੈ।