ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਜੰਗ

ਕੌਣ: ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ (18 ਸਾਲ) ਅਤੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ (14 ਸਾਲ), ਅਤੇ ਮਸਾਂ ਚਾਲੀ ਸਿੱਖ, ਸ਼ਾਹੀ ਫ਼ੌਜ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਕੀ ਹੋਇਆ: ਅਨੰਦਪੁਰ ਦਾ ਘੇਰਾ ਮਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਘੇਰਾ ਪਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਪੱਕੀਆਂ ਸੌਹਾਂ ਖਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਿਕਲਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ 5 ਤੋਂ 6 ਦਸੰਬਰ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੇ। ਨਿਕਲਦਿਆਂ ਹੀ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਗੁਆਚ ਗਈਆਂ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਚੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਸਰਸਾ ਪਾਰ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਅਤੇ ਦੋ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵਿੱਛੜ ਗਏ। 6 ਦਸੰਬਰ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਤੱਕ ਉਹ ਅਨੰਦਪੁਰ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 40 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਚਮਕੌਰ ਪਹੁੰਚੇ, ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਕੰਧ ਅਤੇ ਇੱਕੋ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਾਲੀ ਦੋ-ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਹਵੇਲੀ ਵਿੱਚ ਪਨਾਹ ਲਈ। ਰੋਪੜ, ਸਰਹਿੰਦ ਅਤੇ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਤੋਂ ਆਈ ਕੁਮਕ ਨਾਲ ਵਧੀ ਹੋਈ ਸ਼ਾਹੀ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਲੜਾਈ 7 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਵੇਲੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਅੱਠ-ਅੱਠ ਸਿੱਖ ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤੇ। ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇੱਕ ਪਿੱਛੋਂ ਇੱਕ ਦੋ ਹੱਲਿਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਸ਼ਾਮ ਤੱਕ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕੋਲ ਪੰਜ ਸਿੱਖ ਰਹਿ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਕਲ ਜਾਣ ਲਈ ਆਖਿਆ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਪੰਥ ਨੂੰ ਮੁੜ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਸਕਣ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਮੰਨ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗੀ ਸ਼ਕਲ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਹਿਰਾਵਾ ਪਾ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਰਿਹਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਨਿਕਲੇ। ਰਵਾਇਤ ਹੈ ਕਿ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਾੜੀ ਮਾਰੀ ਅਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਹਿੰਦ ਦਾ ਪੀਰ, ਯਾਨੀ ਪੀਰ-ਏ-ਹਿੰਦ, ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਤਾੜੀ ਸਾਹਿਬ ਉਸ ਥਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਦੋ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ, ਗ਼ਨੀ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਨਬੀ ਖ਼ਾਨ, ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਖ਼ਤਰਾ ਸਹੇੜ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।

ਕਿੱਥੇ: ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ, ਪੰਜਾਬ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੜ੍ਹੀ ਸਾਹਿਬ ਕਿਲ੍ਹੇਨੁਮਾ ਹਵੇਲੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕਤਲਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਸਭ ਤੋਂ ਸਖ਼ਤ ਲੜਾਈ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਦੀ।

ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਹੱਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਇਸ ਲਈ ਬਚੇ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਲੇ ਖੜ੍ਹੇ ਪੰਜ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਦੀਨੇ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਭੇਜਿਆ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਚਿੱਠੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਫ਼ੌਜੀ ਕਮਾਂਡਰਾਂ ਉੱਤੇ ਇਹ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਹੁੰ ਤੋੜੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਛੱਡਣ ਮਗਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਹਰ ਸਾਲ ਚਮਕੌਰ ਵਿੱਚ ਪੋਹ ਦੀ 6 ਤੋਂ 8 ਤਾਰੀਖ਼ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ 20 ਤੋਂ 22 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ।

ਤਾਰੀਖ਼ ਬਾਰੇ: ਸਾਲ ਬਾਰੇ ਸਰੋਤ ਇੱਕ ਮਤ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਹ ਐਂਟਰੀ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਲੜਾਈ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ 7 ਦਸੰਬਰ 1705 ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਛੱਡਣ, ਸਰਹਿੰਦ ਅਤੇ ਮੁਕਤਸਰ ਬਾਰੇ ਐਂਟਰੀਆਂ ਵੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਸਾਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹੋਰ ਆਧੁਨਿਕ ਲਿਖਤਾਂ 1704 ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਇਹ ਵੀ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰੀ ਰਾਮ ਗੁਪਤਾ ਨੇ ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਨੂੰ 22 ਦਸੰਬਰ 1704 ਵਿੱਚ ਬਦਲਿਆ, ਅਤੇ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਪੁਰੇਵਾਲ ਦੀ ਦਲੀਲ ਹੈ ਕਿ ਸਹੀ ਤਾਰੀਖ਼ 7 ਦਸੰਬਰ ਹੈ। ਸਾਲ ਬਾਰੇ ਹਾਲੇ ਵੀ ਬਹਿਸ ਹੈ।