ਤਿਹਾੜ ਜੇਲ੍ਹ

ਤਿਹਾੜ ਜੇਲ੍ਹ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਜੇਲ੍ਹ ਕੰਪਲੈਕਸ ਹੈ, ਜੋ ਪੱਛਮੀ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਜਨਕਪੁਰੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ 1957 ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹੀ, ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ 1966 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਹੁਣ ਦਿੱਲੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਦਿੱਲੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਭਾਗ ਇਸ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ 400 ਏਕੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਨੌਂ ਕੇਂਦਰੀ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਹਨ। 31 ਦਸੰਬਰ 2023 ਨੂੰ ਇਸ ਵਿੱਚ 5,200 ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰਸ਼ੁਦਾ ਸਮਰੱਥਾ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ 14,059 ਕੈਦੀ ਸਨ। ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਦੋ ਹੋਰ ਜੇਲ੍ਹ ਕੰਪਲੈਕਸ ਹਨ, ਰੋਹਿਣੀ ਅਤੇ ਮੰਡੋਲੀ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• ਦਸੰਬਰ 1984: ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਕਤਲ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਘਿਰੇ ਬੰਦਿਆਂ ਉੱਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਤਿਹਾੜ ਨੇ ਜੇਲ੍ਹ ਨੰਬਰ 3 ਵਿੱਚ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਕੋਰਟ ਰੂਮ ਬਣਾਇਆ। ਰਾਮ ਜੇਠਮਲਾਨੀ ਸਮੇਤ ਬਚਾਅ ਪੱਖ ਦੇ ਵਕੀਲਾਂ ਨੇ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਜੇਲ੍ਹ ਅੰਦਰ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਹਾਰ ਗਏ। ਇਹ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਫ਼ਸਰ ਸੁਨੀਲ ਗੁਪਤਾ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਬਲੈਕ ਵਾਰੰਟ ਵਿੱਚੋਂ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੇ ਬੁਲਾਰੇ ਕੰਵਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੀਤੀ।
• 6 ਜਨਵਰੀ 1989: ਭਾਈ ਸਤਵੰਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਤਿਹਾੜ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਬੇਕਸੂਰ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਡਟੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਸਤਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਅਫ਼ਸੋਸ ਨਹੀਂ। ਗੁਪਤਾ ਮੁਤਾਬਕ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਦਮ ਤੋੜਦਿਆਂ “ਜੋ ਬੋਲੇ ਸੋ ਨਿਹਾਲ” ਦਾ ਜੈਕਾਰਾ ਗਜਾਇਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੇਹਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਸਥੀਆਂ ਜਲ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਕਰਨ ਲਈ ਹਰਿਦੁਆਰ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ। ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਨੇ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਐਲਾਨਿਆ।
• ਜੂਨ 2015: 1993 ਦੇ ਰਾਇਸੀਨਾ ਰੋਡ ਬੰਬ ਧਮਾਕੇ ਦੇ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਸਜ਼ਾਯਾਫ਼ਤਾ ਦਵਿੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਭੁੱਲਰ ਨੂੰ ਤਿਹਾੜ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਕੇਂਦਰੀ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮਨੋਰੋਗ ਵਾਰਡ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ।
• 27 ਸਤੰਬਰ 2024: ਜਸਟਿਸ ਬੀ. ਆਰ. ਗਵਈ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੇ ਬੈਂਚ ਨੇ ਭਾਈ ਜਗਤਾਰ ਸਿੰਘ ਹਵਾਰਾ ਦੀ ਤਿਹਾੜ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕਿਸੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਬਦਲੀ ਦੀ ਅਰਜ਼ੀ ਉੱਤੇ ਨੋਟਿਸ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਕੀਲ ਕੋਲਿਨ ਗੋਂਜ਼ਾਲਵੇਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੁੜ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਵਾਰਾ ਦਾ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਜਨਰਲ (ਜੇਲ੍ਹਾਂ) ਨੇ 7 ਅਕਤੂਬਰ 2016 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਬਦਲੀ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ।
• 23 ਦਸੰਬਰ 2025: ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਸਜ਼ਾ ਸਮੀਖਿਆ ਬੋਰਡ ਨੇ 51 ਕੇਸਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 24 ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭੁੱਲਰ ਦਾ ਕੇਸ ਵੀ ਸੀ। ਫ਼ੈਸਲਾ 5 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 ਦੀ ਚਿੱਠੀ ਰਾਹੀਂ ਤਿਹਾੜ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਜਨਰਲ (ਜੇਲ੍ਹਾਂ) ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ।
• ਜੁਲਾਈ 2026: ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ ਹਵਾਰਾ ਦੀ ਪੈਰੋਲ ਬਾਰੇ ਹੁਕਮ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਮੰਡੋਲੀ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਜੇਲ੍ਹ ਨੰਬਰ 15 ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਟਿੱਪਣੀ ਲਈ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਸਕੱਤਰ ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਗਈ ਹੈ।

ਕਿਹੜੀ ਸਰਕਾਰ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਹਵਾਰਾ ਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਸਜ਼ਾ ਹੋਈ, 2007 ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦੀ, ਜੋ 2010 ਵਿੱਚ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨੇ ਉਮਰ ਕੈਦ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੈਰੋਲ ਬਾਰੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭੁੱਲਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਬੋਰਡ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਪੰਥ ਲਈ ਇਸ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ। ਤਿਹਾੜ ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਦੋ ਅਜਿਹੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਥ ਸ਼ਹੀਦ ਮੰਨ ਕੇ ਸਤਿਕਾਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਬੰਦੀ ਸਿੰਘ ਕਈ ਕਈ ਸਾਲ ਬੰਦ ਰਹੇ ਹਨ।