ਰਾਅ (ਰਿਸਰਚ ਐਂਡ ਐਨਾਲਿਸਿਸ ਵਿੰਗ)

ਰਿਸਰਚ ਐਂਡ ਐਨਾਲਿਸਿਸ ਵਿੰਗ (ਆਰ&ਏਡਬਲਯੂ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਾਅ) ਭਾਰਤ ਦੀ ਬਾਹਰੀ ਖ਼ੁਫ਼ੀਆ ਏਜੰਸੀ ਹੈ। ਇਹ 1968 ਵਿੱਚ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਬਿਊਰੋ ਤੋਂ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਖ਼ੁਫ਼ੀਆ ਕੰਮ ਵੱਖ ਕਰ ਕੇ ਬਣਾਈ। ਆਰ. ਐੱਨ. ਕਾਓ, ਜੋ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਬਿਊਰੋ ਦੇ ਡਿਪਟੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਸਨ, ਇਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੁਖੀ ਬਣੇ, ਅਤੇ ਬਿਊਰੋ ਦੇ ਲਗਭਗ 250 ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਅਫ਼ਸਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਏ। ਅਮਰੀਕੀ ਸਰਕਾਰੀ ਵਕੀਲ ਇਸ ਨੂੰ ਕੈਬਨਿਟ ਸਕੱਤਰੇਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

1971 ਵਿੱਚ ਰਾਅ ਨੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ੀ ਮੁਕਤੀ ਫ਼ੌਜ ਮੁਕਤੀ ਬਾਹਿਨੀ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਦ ਪ੍ਰਿੰਟ ਮੁਤਾਬਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਲਈ ਲਗਭਗ 100,000 ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ।

ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਮੁਖੀ (ਸੈਕਟਰੀ, ਰਿਸਰਚ)

• ਆਰ. ਐੱਨ. ਕਾਓ, ਪਹਿਲੇ ਮੁਖੀ, 1968 ਤੋਂ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ 1984 ਵਿੱਚ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਕਤਲ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸਲਾਹਕਾਰ ਰਹੇ।
• ਸਾਮੰਤ ਗੋਇਲ, ਜੂਨ 2019 ਵਿੱਚ ਦੋ ਸਾਲ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਏ ਅਤੇ ਦੋ ਵਾਰ ਮਿਆਦ ਵਧਾਈ ਗਈ, 30 ਜੂਨ 2023 ਤੱਕ।
• ਰਵੀ ਸਿਨਹਾ, ਜੂਨ 2023 ਵਿੱਚ ਦੋ ਸਾਲ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ।
• ਪਰਾਗ ਜੈਨ, ਪੰਜਾਬ ਕੇਡਰ ਦੇ 1989 ਬੈਚ ਦੇ ਆਈਪੀਐੱਸ ਅਫ਼ਸਰ, 1 ਜੁਲਾਈ 2025 ਤੋਂ ਦੋ ਸਾਲ ਲਈ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨੀ ਗਰੁੱਪਾਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਦੇ ਸਨ।

ਇਸ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ

ਤੀਜੀ ਏਜੰਸੀ ਦਾ ਦਾਅਵਾ। ਸਤੰਬਰ 1984 ਵਿੱਚ ਰਸਾਲੇ ਸੂਰਯਾ ਨੇ ਰਾਜੀਵ ਕੇ. ਬਜਾਜ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ “ਡੈੱਡ ਮੈੱਨ ਟੈੱਲ ਨੋ ਟੇਲਜ਼” ਛਾਪੀ। ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਓਬੀਈ ਦੇ ਇੱਕ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਸਾਰ ਮੁਤਾਬਕ, ਇਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਰਾਅ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਦਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਭਰਤੀ ਕੀਤੇ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਵਾਲੀ ਇੱਕ “ਤੀਜੀ ਏਜੰਸੀ” ਆਰ. ਐੱਨ. ਕਾਓ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨੂੰ ਜਵਾਬਦੇਹ ਸੀ, ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਹਥਿਆਰ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਬਦਨਾਮ ਕਰਨ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਰਿਪੋਰਟ ਰਾਅ ਦੇ ਗੁਮਨਾਮ ਸਰੋਤਾਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਸੀ। ਇਹ ਇੱਕ ਦਾਅਵਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਕੋਰਟ ਜਾਂ ਜਾਂਚ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਨਹੀਂ।

ਪੰਨੂ ਦੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼। ਅਕਤੂਬਰ 2024 ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕੀ ਸਰਕਾਰੀ ਵਕੀਲਾਂ ਨੇ ਵਿਕਾਸ ਯਾਦਵ ਵਿਰੁੱਧ ਇੰਡਿਕਟਮੈਂਟ (ਦੋਸ਼-ਪੱਤਰ) ਜਨਤਕ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੈਬਨਿਟ ਸਕੱਤਰੇਤ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਾਅ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਦਾ ਮੁਲਾਜ਼ਮ “ਸੀਨੀਅਰ ਫ਼ੀਲਡ ਅਫ਼ਸਰ” ਦੱਸਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਗੁਰਪਤਵੰਤ ਸਿੰਘ ਪੰਨੂ ਨੂੰ ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿੱਚ ਮਰਵਾਉਣ ਦੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੁਪਾਰੀ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਕਾਤਲ ਨੂੰ 100,000 ਡਾਲਰ ਦੇਣ ਦੀ ਹਾਮੀ ਭਰੀ, ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਗੁਪਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਅਮਰੀਕੀ ਏਜੰਟ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸਰਕਾਰੀ ਨੀਤੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੈ, ਜਾਂਚ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਯਾਦਵ ਹੁਣ ਸਰਕਾਰੀ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਯਾਦਵ ਫ਼ਰਾਰ ਹੈ।

ਅਪ੍ਰੈਲ 2024 ਵਿੱਚ ਦ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਪੋਸਟ ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਅਮਰੀਕੀ ਏਜੰਸੀਆਂ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਹੈ ਕਿ ਗੋਇਲ ਨੇ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਅਣਪਛਾਤੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਰਿਪੋਰਟ ਹੋਇਆ ਇੱਕ ਮੁਲਾਂਕਣ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੋਇਲ ਵਿਰੁੱਧ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਲਾਇਆ ਗਿਆ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 1968: ਕਾਓ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਰਾਅ ਬਣੀ।
• 1971: ਮੁਕਤੀ ਬਾਹਿਨੀ ਦੀ ਮਦਦ।
• ਸਤੰਬਰ 1984: ਤੀਜੀ ਏਜੰਸੀ ਬਾਰੇ ਸੂਰਯਾ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ।
• ਜੂਨ 2023: ਨਿਖਿਲ ਗੁਪਤਾ ਚੈੱਕ ਗਣਰਾਜ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ (30 ਜੂਨ)।
• ਅਕਤੂਬਰ 2024: ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿੱਚ ਯਾਦਵ ਉੱਤੇ ਦੋਸ਼।
• 13 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026: ਗੁਪਤਾ ਨੇ ਸੁਪਾਰੀ ਦੇ ਕੇ ਕਤਲ ਕਰਵਾਉਣ, ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਅਤੇ ਮਨੀ ਲਾਂਡਰਿੰਗ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਜੁਰਮ ਕਬੂਲ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ 20 ਨਵੰਬਰ 2026 ਨੂੰ ਤੈਅ ਹੈ।

ਅੱਜ ਦੀ ਸਥਿਤੀ

ਪਰਾਗ ਜੈਨ ਰਾਅ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਪੰਨੂ ਦੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।