ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ

ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੱਚਖੰਡ ਸ੍ਰੀ ਹਜ਼ੂਰ ਅਬਿਚਲਨਗਰ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਗੋਦਾਵਰੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਨਾਂਦੇੜ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ਤਖ਼ਤਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਸ ਥਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ 1708 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਖ਼ਰੀ ਹਫ਼ਤੇ ਬਿਤਾਏ ਅਤੇ ਗੁਰਿਆਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• ਅਗਸਤ 1708 ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ: ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਨਾਲ ਸਫ਼ਰ ਕਰਦੇ ਨਾਂਦੇੜ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧ ਗਿਆ ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰੁਕ ਗਏ। ਇੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸਾਧੂ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਮਿਲਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੇ ਅਹਿਦ ਲੈ ਕੇ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਾਂ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ 5 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ।
• ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਵੱਲੋਂ ਭਾੜੇ ਉੱਤੇ ਭੇਜੇ ਦੋ ਪਠਾਣਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਸ਼ਾਮ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਛੁਰੇ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇੱਕ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ; ਜ਼ਖ਼ਮ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਿਆ।
• 6 ਅਤੇ 7 ਅਕਤੂਬਰ 1708: ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਭੱਟ ਵਹੀ ਦਾ ਇੱਕ ਇੰਦਰਾਜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁੱਧਵਾਰ 6 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਮੰਗਵਾਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਗੁਰੂ ਮੰਨਣ। ਉਹ 7 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਜੋਤੀ-ਜੋਤ ਸਮਾ ਗਏ।
• 1832: ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਗੁੰਬਦ ਵਾਲਾ ਦੋ ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਣਵਾਇਆ।
• 20 ਸਤੰਬਰ 1956: ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਦੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਨੇ ਨਾਂਦੇੜ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਐਕਟ ਪਾਸ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ 17 ਮੈਂਬਰੀ ਬੋਰਡ ਬਣਿਆ।
• ਫ਼ਰਵਰੀ 2024: ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਐਕਟ ਵਿੱਚ ਸੋਧ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਰਕਾਰ 17 ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 12 ਨਾਮਜ਼ਦ ਕਰ ਸਕਦੀ ਸੀ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਨਾਮਜ਼ਦ ਮੈਂਬਰ ਚਾਰ ਤੋਂ ਘਟਾ ਕੇ ਦੋ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਚੀਫ਼ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ, ਹਜ਼ੂਰੀ ਸੱਚਖੰਡ ਦੀਵਾਨ ਅਤੇ ਦੋ ਸਿੱਖ ਐੱਮਪੀ ਹਟਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਗਿਆਨੀ ਰਘਬੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਰਧਾਮ ਉੱਤੇ ਸਿੱਧਾ ਕੰਟਰੋਲ ਲੈਣ ਦੀ ਸੋਚੀ-ਸਮਝੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਿਹਾ, ਅਤੇ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਨਾਂਦੇੜ ਵਿੱਚ ਮਾਰਚ ਕੀਤਾ (ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ)।
• ਜੂਨ 2026: ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਕੈਬਨਿਟ ਨੇ 1956 ਦੇ ਐਕਟ ਦੀ ਥਾਂ ਨਵਾਂ ਕਾਨੂੰਨ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ। ਤਖ਼ਤ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਗੁਰਮਤਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਆਗੂ ਸੁਖਬੀਰ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਕੀਤਾ। 30 ਜੂਨ ਨੂੰ ਸੂਬੇ ਨੇ ਬਿੱਲ ਰੋਕ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਈ। ਮਾਲ ਮੰਤਰੀ ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਬਾਵਨਕੁਲੇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸਿਰਫ਼ ਸਿੱਖ ਹੀ ਕਰਨਗੇ।

ਅੱਜ ਇਸ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ। ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਦੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ, ਪੀਟੀਆਈ ਦੀ 10 ਫ਼ਰਵਰੀ 2024 ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਛਾਪਦਿਆਂ, ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਬੋਰਡ ਦਾ ਸਾਲਾਨਾ ਬਜਟ ਲਗਭਗ 100 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਬੋਰਡ ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸੂਬਾ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਪੰਥ ਦੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। 2026 ਦੀ ਰੋਕ ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰੇ ਲਈ ਵਿਰਾਮ ਹੈ, ਵਾਪਸੀ ਨਹੀਂ।