ਸਰਹਿੰਦ ਦਾ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ

ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸਰਹਿੰਦ ਦਾ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜਦਾਰ, ਯਾਨੀ ਫ਼ੌਜੀ ਗਵਰਨਰ, ਸੀ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ ਉਹ ਕਰਨਾਲ ਨੇੜੇ ਕੁੰਜਪੁਰਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਹੁਣ ਹਰਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਚੇਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਉਹ ਗਵਰਨਰ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ, ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ, ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ, ਅਤੇ ਉਹ ਸੈਨਾਪਤੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਹਰਾ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 1700: ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਦੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵਿਰੁੱਧ ਉਸ ਤੋਂ ਮਦਦ ਮੰਗੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਨਾਕਾਮ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨਿਰਮੋਹਗੜ੍ਹ ਦੇ ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਜਿੱਥੇ ਲੜਾਈ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤਾ ਚੱਲੀ ਅਤੇ ਤੋਪਾਂ ਵਰਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। 14 ਅਕਤੂਬਰ 1700 ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜਥਾ ਘੇਰਾ ਤੋੜ ਕੇ ਸਤਲੁਜ ਪਾਰ ਕਰ ਗਿਆ।
• 1704 ਦੀਆਂ ਸਰਦੀਆਂ: ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਖ਼ਾਨ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਉਹ ਰੋਪੜ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਆ ਰਲਿਆ ਅਤੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾਇਆ, ਫਿਰ ਕਸਮ ਖਾ ਕੇ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਕਿ ਜੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅਨੰਦਪੁਰ ਛੱਡ ਦੇਣ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਲੰਘਣ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।
• 5 ਤੋਂ 6 ਦਸੰਬਰ 1705: ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਅਦਿਆਂ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਚੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਲੜਾਈ ਛਿੜ ਪਈ। 7 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਚਮਕੌਰ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਅਤੇ ਚਾਲੀ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ, ਜਦਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਉੱਥੋਂ ਨਿਕਲ ਗਏ।
• ਦਸੰਬਰ 1705: ਮੋਰਿੰਡੇ ਵਿੱਚ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲਏ ਗਏ ਦੋਵੇਂ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ 9 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣਨ ਦੇ ਬਦਲੇ ਦੌਲਤ ਅਤੇ ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ ਦੇਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤੀ। ਮਲੇਰਕੋਟਲੇ ਦੇ ਨਵਾਬ ਸ਼ੇਰ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਤਰਲਾ ਕੀਤਾ। 11 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੀਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਊਂਦੇ ਚਿਣ ਦੇਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਰਵਾਇਤ ਹੈ ਕਿ ਦੀਵਾਰ ਛਾਤੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਢਹਿ ਪਈ (ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਐਂਟਰੀ), ਸਿਰ ਢਕਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ (ਗੁਜਰੀ ਬਾਰੇ ਐਂਟਰੀ), ਅਤੇ 12 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ।
• 1706: ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਦੀਨਾ ਤੋਂ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਭੇਜਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਤੋੜੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕਸਮਾਂ ਲਈ ਫਿਟਕਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਗਿਆ।
• ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ: 26 ਨਵੰਬਰ 1709 ਨੂੰ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਮਾਣੇ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਜਿਹਾਦ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਕੇ ਵੱਡੀ ਫ਼ੌਜ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ। 12 ਮਈ 1710 ਨੂੰ ਚੱਪੜਚਿੜੀ ਵਿੱਚ ਦੋਵਾਂ ਧਿਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਲੜਾਈ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਪੈਰ ਉੱਖੜ ਗਏ। 14 ਮਈ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਸਰਹਿੰਦ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਏ।

ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਦੋਸਤੀ ਤੋਂ ਘਬਰਾਏ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਦੋ ਪਠਾਣ ਕਿਰਾਏ ਉੱਤੇ ਕੀਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਾਂਦੇੜ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਛੁਰਾ ਮਾਰਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ 7 ਅਕਤੂਬਰ 1708 ਨੂੰ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾ ਗਏ। ਇਹ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਦਾ ਬਿਆਨ ਹੈ। ਇਹ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦਾ ਕਿ ਚੱਪੜਚਿੜੀ ਵਿੱਚ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਕਿਸ ਨੇ ਮਾਰਿਆ।

ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸਰਹਿੰਦ ਵਿੱਚ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਸਜ਼ਾ ਲਈ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਹਮਲਾ, ਸਮਾਣੇ ਉੱਤੇ, ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜਲਾਦ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਲਾਦਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਸੀ ਜੋ ਦੋਵਾਂ ਨਿੱਕੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਆਪ ਅੱਗੇ ਆਏ ਸਨ। ਇਹ ਵੀ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਦੋ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਸਰਹਿੰਦ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲੁੱਟਿਆ ਗਿਆ।

ਤਾਰੀਖ਼ ਬਾਰੇ: ਦਸੰਬਰ 1705 ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਬਾਰੇ ਸਰੋਤ ਇੱਕ ਮਤ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਹ ਐਂਟਰੀ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਲਈ 12 ਦਸੰਬਰ 1705 ਦੱਸਦਾ ਹੈ।