ਖਾੜਕੂ ਦੌਰ ਦਾ ਸਿਖਰ

ਕੌਣ: ਸਾਰੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਖਾੜਕੂ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਸਰਗਰਮ ਸਨ:

• ਬੱਬਰ ਖ਼ਾਲਸਾ, ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਬੱਬਰ (1992 ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਤੱਕ) ਅਤੇ ਵਧਾਵਾ ਸਿੰਘ ਬੱਬਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ।
• ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਕਮਾਂਡੋ ਫ਼ੋਰਸ, ਪਹਿਲਾਂ ਚਹੇੜੂ, ਫਿਰ ਲਾਭ ਸਿੰਘ (1988 ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ), ਫਿਰ ਵੱਸਣ ਸਿੰਘ ਜ਼ਫ਼ਰਵਾਲ, ਗੁਰਜੰਟ ਸਿੰਘ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ।
• ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਾ ਟਾਈਗਰ ਫ਼ੋਰਸ ਆਫ਼ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ, ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਮਾਨੋਚਾਹਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ (ਜੋ ਨਾਲੋ-ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਵੀ ਸਨ)।
• ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਫ਼ੋਰਸ, ਪਹਿਲਾਂ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਬ੍ਰਹਮਾ (1988 ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ), ਫਿਰ ਗੁਰਜੰਟ ਸਿੰਘ ਬੁੱਧਸਿੰਘਵਾਲਾ (1992 ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ) ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ।
• ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਟਾਈਗਰ ਫ਼ੋਰਸ: 1990ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ; ਬਾਨੀ ਜਗਤਾਰ ਸਿੰਘ ਤਾਰਾ; ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਰਵਾਸ ਵਿੱਚ ਨਿੱਝਰ ਇਸ ਦੇ ਆਗੂ ਬਣੇ।
• ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਿੱਖ ਯੂਥ ਫ਼ੈਡਰੇਸ਼ਨ: ਯੂਕੇ ਤੋਂ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਪਰਵਾਸੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਤਾਲਮੇਲ।
• ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ ਫ਼ੋਰਸ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਈਐੱਸਆਈ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਵਾਲੀ ਜਥੇਬੰਦੀ।

ਟਾਕਰੇ ਉੱਤੇ: ਕੇਪੀਐੱਸ ਗਿੱਲ (1988 ਤੋਂ ਡੀਜੀਪੀ) ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ; ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲ; ਨਵੰਬਰ 1991 ਦਾ ਡਿਸਟਰਬਡ ਏਰੀਆਜ਼ ਐਕਟ।

ਕੀ ਹੋਇਆ: ਖਾੜਕੂ ਦੌਰ ਦੇ ਸਿਖਰ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਗੱਲਾਂ:

ਖਾੜਕੂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ:

• ਭਾਰਤੀ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਅਫ਼ਸਰਾਂ, ਮੁਖ਼ਬਰਾਂ ਅਤੇ ਨਰਮ-ਖ਼ਿਆਲੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਕਤਲ।
• ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਲਈ ਪੈਸਾ ਜੁਟਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਬੈਂਕ ਡਕੈਤੀਆਂ।
• ਆਈਐੱਸਆਈ ਰਾਹੀਂ ਸਰਹੱਦ ਪਾਰੋਂ ਹਥਿਆਰ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ।
• ਭਾਰਤੀ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਜੀਆਂ ਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕਰਨਾ।
• ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਬਾਹਰ ਵੀ ਬੰਬ ਹਮਲੇ।

ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਖਾੜਕੂ-ਵਿਰੋਧੀ ਮੁਹਿੰਮ:

• ਡਿਸਟਰਬਡ ਏਰੀਆਜ਼ ਐਕਟ (ਨਵੰਬਰ 1991): ਫ਼ਰਵਰੀ 1992 ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਕਰੀਬ ਤਿੰਨ ਲੱਖ ਸੁਰੱਖਿਆ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਜੂਨ 1991 ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ 24 ਤੋਂ 29 ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੋਟਾਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ।
• ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਤਲ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ ਨੇ 25,000 ਦੱਸੀ (ਇਸ ਬਾਰੇ ਅੱਗੇ ਵੇਰਵਾ ਹੈ)।
• ਕਰਫ਼ਿਊ, ਨਾਕੇ, ਘੇਰਾ ਪਾ ਕੇ ਤਲਾਸ਼ੀਆਂ ਆਮ ਗੱਲ ਸਨ।
• ਖਾੜਕੂਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਬਦਲੇ ਨਕਦ ਇਨਾਮ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਤਲਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲਾਸ਼ੇਰੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ "ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਦਾ ਕਾਰੋਬਾਰ" ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਅਸਰ:

• ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਾਰਵਾਈਆਂ, ਹਿਰਾਸਤਾਂ ਅਤੇ ਤੰਗ-ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਨੇ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਅਸਰ ਪਾਇਆ।
• ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਲਤ ਅਤੇ ਬ੍ਰੇਨ ਡ੍ਰੇਨ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਤੇਜ਼ ਹੋਇਆ (ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 2000ਵਿਆਂ ਤੋਂ 2020ਵਿਆਂ ਤੱਕ ਦੇ ਮਸਲੇ ਬਣੇ)।
• ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਪਛਾਣ ਬਚੀ ਰਹੀ, ਪਰ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਿਆਸੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਬਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਕਿੱਥੇ: ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬ; ਖਾੜਕੂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦਿੱਲੀ, ਪੁਣੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੱਕ ਵੀ ਪਹੁੰਚੀਆਂ।

ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: 1987-1993 ਦੇ ਖਾੜਕੂ ਸਿਖਰ ਨੇ:

• ਖਾੜਕੂ ਸੰਘਰਸ਼ ਬਾਰੇ ਪੰਥ ਦੀ ਮੂਲ ਸਿਆਸੀ ਯਾਦ ਘੜੀ।
• ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਖਾੜਕੂ-ਵਿਰੋਧੀ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਤਲਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਹਥਿਆਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।
• ਬੰਦੀ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪੂਰਾ ਪੂਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ: ਸੈਂਕੜੇ ਸਿੱਖ ਟਾਡਾ/ਯੂਏਪੀਏ ਤਹਿਤ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਹੋਏ, ਮੁਕੱਦਮਾ ਚੱਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਲੰਮੀ ਕੈਦ ਕੱਟੀ ਅਤੇ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀਆਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਪਾਈਆਂ।
• ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਸੱਟ ਮਾਰੀ ਜੋ 2020ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ (ਨਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਸੰਕਟ, ਆਰਥਿਕ ਪਛੜੇਵਾਂ, ਸਮਾਜਿਕ ਸਦਮਾ)।

ਖਾੜਕੂ ਦੌਰ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਦੌਰ ਵੱਲ: 1993-95 ਤੱਕ ਖਾੜਕੂਆਂ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਘਟ ਰਹੀ ਸੀ। ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਖਾੜਕੂ-ਵਿਰੋਧੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦੇ ਦਬਾਅ ਨਾਲ ਅੰਦਰੂਨੀ ਧੜੇਬੰਦੀ ਦੀ ਟੁੱਟ-ਭੱਜ ਵੀ ਰਲ ਗਈ, ਅਤੇ ਫ਼ਰਵਰੀ 1992 ਵਿੱਚ ਚੋਣਾਂ ਦਾ ਰਾਹ ਮੁੜ ਖੁੱਲ੍ਹਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਬਹੁਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਬਾਈਕਾਟ ਕੀਤਾ। ਅਗਸਤ 1995 ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਦਿਲਾਵਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਬੰਬ ਬਣ ਕੇ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕਤਲ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਰਗਰਮ ਖਾੜਕੂ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਇਆ।