ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਖ਼ਰੀ ਤਾਇਨਾਤੀ

ਕੌਣ: ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਜਰਨੈਲ: ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਕੇ. ਸੁੰਦਰਜੀ, ਮੇਜਰ ਜਨਰਲ ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਡੀ. ਵੀ. ਰਾਓ। ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਅੰਦਰ: ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ; ਮੇਜਰ ਜਨਰਲ ਸੁਬੇਗ ਸਿੰਘ (ਰਿਟਾ.), ਜੋ ਮਾਰਚ 1984 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਆ ਰਲੇ ਅਤੇ ਮੋਰਚਾਬੰਦੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਰਹੇ; ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਆਗੂ ਸੰਤ ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਅਤੇ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਟੌਹੜਾ।

ਕੀ ਹੋਇਆ: ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਦਿਨ, 30 ਮਈ ਤੋਂ 3 ਜੂਨ 1984।

• 26-27 ਮਈ: ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਆਗੂਆਂ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਮੀਟਿੰਗ ਬੇਨਤੀਜਾ ਰਹੀ। 27 ਮਈ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਨੇ ਸੁੰਦਰਜੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦੀ ਹਰੀ ਝੰਡੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ।
• 30-31 ਮਈ: ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਰਾਓ 30 ਮਈ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਸਾਰੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੀ ਮੋਰਚਾਬੰਦੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਸੀ। 31 ਮਈ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਬਰਾੜ ਨੂੰ ਮੇਰਠ ਤੋਂ ਸੱਦਿਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਸੀ ਕਿ ਹੋ ਸਕੇ ਤਾਂ 48 ਘੰਟਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਾਰਵਾਈ ਮੁਕਾਵੇ, ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਏ ਬਿਨਾਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾਲ।
• 1 ਜੂਨ: ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਸੀਆਰਪੀਐੱਫ ਅਤੇ ਬੀਐੱਸਐੱਫ ਦੇ ਜਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਬੁਰਜਾਂ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਬੰਦਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਤੱਕ ਗਿਆਰਾਂ ਜਣੇ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਖ਼ਤ ਕਰਫ਼ਿਊ ਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
• 2 ਜੂਨ: ਲੌਂਗੋਵਾਲ, ਟੌਹੜਾ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੀਟਿੰਗ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪੰਥ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ। ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਕੰਟਰੋਲ ਅਰਧ-ਸੈਨਿਕ ਬਲਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਫ਼ਸਰ ਨੇ ਯਾਤਰੂ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿੱਚ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੀ ਰੇਕੀ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਰਾਤ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ ਪਰ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਰਾਤ 10 ਵਜੇ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਫ਼ੌਜ ਸੱਦ ਲਈ ਗਈ ਹੈ।
• 3 ਜੂਨ: ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪੁਰਬ। ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਸੈਂਕੜੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਮੌਜੂਦ ਸਨ, ਅਤੇ ਸੰਗਰੂਰ ਤੋਂ ਆਇਆ ਇੱਕ ਜਥਾ ਵੀ, ਜੋ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚੇ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦੇਣ ਆਇਆ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੜਕੀ, ਰੇਲ ਅਤੇ ਟੈਲੀਫ਼ੋਨ ਸੰਪਰਕ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਭਾਵੇਂ ਯਾਤਰੂਆਂ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਕਰਫ਼ਿਊ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 4 ਜੂਨ ਦੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਸਾਰੇ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਕਰਫ਼ਿਊ ਅਤੇ ਖ਼ਬਰਾਂ ਦੇ ਮੁਕੰਮਲ ਬਲੈਕਆਊਟ ਵਿੱਚ ਜਾਗਿਆ।

ਕਿੱਥੇ: ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਕੰਪਲੈਕਸ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਸਾਰਾ ਪੰਜਾਬ ਸੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: ਘੇਰਾ ਉਸ ਦਿਨ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਦਿਨ ਪੰਥ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਅੰਦਰ ਯਾਤਰੂ ਮੌਜੂਦ ਸਨ, ਸੜਕਾਂ ਅਤੇ ਫ਼ੋਨ ਕੱਟੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੈੱਸ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋਣਾ ਪਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਿੰਸਾ ਵਧ ਰਹੀ ਸੀ, ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੇ 3 ਜੂਨ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਅਨਾਜ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਸੀ, ਖ਼ਬਰਾਂ ਸਨ ਕਿ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ 10 ਜੂਨ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦੇਣਗੇ, ਅਤੇ ਖ਼ੁਫ਼ੀਆ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਤਾਰੀਖ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੇ ਹੁਕਮ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਦਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਬਕ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦੀਆਂ ਆਈਆਂ ਹਨ। ਰਾਮਚੰਦਰ ਗੁਹਾ 2 ਜੂਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਅਮਨ ਦੀ ਅਪੀਲ ਨੂੰ "ਦੋਗਲੀ" ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਫ਼ੌਜ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਮੁੱਖ ਹਮਲਾ 5 ਜੂਨ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਹੋਇਆ।