ਰਣਜੀਤ ਸਾਗਰ ਡੈਮ

ਰਣਜੀਤ ਸਾਗਰ ਡੈਮ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਥੇਨ ਡੈਮ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਰਾਵੀ ਉੱਤੇ ਉੱਥੇ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬ ਜੰਮੂ ਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਪਠਾਨਕੋਟ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 30 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਇਸ ਨੂੰ ਲਗਭਗ 160 ਮੀਟਰ ਉੱਚਾ ਮਿੱਟੀ ਭਰ ਕੇ ਬਣਾਇਆ (ਅਰਥ-ਫ਼ਿਲ) ਡੈਮ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ 600 ਮੈਗਾਵਾਟ ਦਾ ਪਾਵਰ ਸਟੇਸ਼ਨ 150-150 ਮੈਗਾਵਾਟ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਯੂਨਿਟਾਂ ਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਝੀਲ ਦਾ 60 ਫ਼ੀਸਦੀ ਤੱਕ ਹਿੱਸਾ ਜੰਮੂ ਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਾਹਪੁਰ ਕੰਢੀ ਡੈਮ ਅਤੇ ਮਾਧੋਪੁਰ ਹੈੱਡਵਰਕਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰਲੇ ਪਾਸੇ ਹੈ (ਸੈਂਡਰਪ)। ਗਲੋਬਲ ਐਨਰਜੀ ਮੌਨੀਟਰ ਇਸ ਦੇ ਮਾਲਕ ਵਜੋਂ ਪੰਜਾਬ ਸਟੇਟ ਪਾਵਰ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਲਿਮਟਿਡ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੌਂਗਾਬੇ ਇੰਡੀਆ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਿੰਜਾਈ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਕੰਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਡੈਮ ਦੀ ਉਸਾਰੀ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਫ਼ੀਜ਼ੀਬਿਲਿਟੀ ਸਟੱਡੀਆਂ 1953 ਤੋਂ ਅਤੇ ਉਸਾਰੀ 1981 ਤੋਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ; ਜਨਰੇਟਰ 2000 ਵਿੱਚ ਚਾਲੂ ਹੋਏ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਮਾਰਚ 2001 ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ। ਜੰਮੂ ਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਇਸ ਦੇ ਪਾਣੀ, ਬਿਜਲੀ, ਨੌਕਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮੁਆਵਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਝਗੜਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੰਮੂ ਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਨੇ ਮਈ 2017 ਵਿੱਚ ਉੱਤਰੀ ਜ਼ੋਨਲ ਕੌਂਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮਾਮਲਾ ਚੁੱਕਿਆ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 1981: ਉਸਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 2000: ਬਿਜਲੀ ਬਣਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਾਰਚ 2001: ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਮੁਕੰਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
• 26 ਅਤੇ 27 ਅਗਸਤ 2025: ਉੱਪਰਲੇ ਪਾਸੇ ਭਾਰੀ ਬਾਰਿਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਡੈਮ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਛੱਡੇ ਗਏ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਮਾਧੋਪੁਰ ਕੋਲ ਰਾਵੀ ਚੜ੍ਹ ਗਈ। ਸੈਂਡਰਪ 26 ਅਗਸਤ ਲਈ 2.12 ਲੱਖ ਕਿਊਸਿਕ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 27 ਅਗਸਤ ਲਈ ਦ ਪ੍ਰਿੰਟ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ 2.21 ਲੱਖ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਨੋਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੀਡੀਆ ਦੇ ਅੰਕੜੇ 4 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 2 ਲੱਖ ਕਿਊਸਿਕ ਤੱਕ ਸਨ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਮਿਆਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ “ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ” ਕਿ 2.12 ਲੱਖ ਕਿਊਸਿਕ ਪਾਣੀ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ।
• 26 ਤੋਂ 27 ਅਗਸਤ ਦੀ ਰਾਤ: ਹੇਠਲੇ ਪਾਸੇ ਮਾਧੋਪੁਰ ਹੈੱਡਵਰਕਸ ਦੇ ਗੇਟ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਨਹੀਂ ਖੁੱਲ੍ਹੇ। ਸੈਂਡਰਪ ਮੁਤਾਬਕ ਸਟਾਫ਼ ਨੇ 28 ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਫ਼ 7 ਗੇਟ ਖੋਲ੍ਹੇ ਅਤੇ 27 ਅਗਸਤ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਿੰਨ ਗੇਟ ਨੁਕਸਾਨੇ ਗਏ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਹੈ ਕਿ ਦੋ ਗੇਟ ਟੁੱਟ ਗਏ, ਫ਼ੌਜ ਨੇ 22 ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਇਆ ਅਤੇ ਨੇੜੇ ਦੀ ਇੱਕ ਇਮਾਰਤ ਡਿੱਗ ਪਈ। ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹੈੱਡਵਰਕਸ ਉੱਤੇ ਤਾਇਨਾਤ ਤਿੰਨ ਅਫ਼ਸਰ ਮੁਅੱਤਲ ਕੀਤੇ। ਮੌਂਗਾਬੇ ਇੰਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਇਸ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾਲ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਅਤੇ ਪਠਾਨਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਇਲਾਕੇ ਡੁੱਬ ਗਏ।
• ਸਤੰਬਰ 2025: ਸੈਂਡਰਪ ਦੇ ਹਿਮਾਂਸ਼ੂ ਠੱਕਰ ਨੇ ਮੌਂਗਾਬੇ ਇੰਡੀਆ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ 27 ਅਗਸਤ ਤੋਂ ਡੈਮ ਨੇ ਜਿੰਨਾ ਪਾਣੀ ਲਿਆ, ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਛੱਡਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਹੜ੍ਹ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾਇਆ। ਮੌਂਗਾਬੇ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ 1988 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਭਿਆਨਕ ਹੜ੍ਹ ਕਿਹਾ।

ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਕੌਣ ਹੈ। ਸੂਬੇ ਦੇ ਜਲ ਸਰੋਤ ਮੰਤਰੀ ਬਰਿੰਦਰ ਕੁਮਾਰ ਗੋਇਲ ਨੇ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਕ ਹੈੱਡਵਰਕਸ ਵਿੱਚੋਂ 6.25 ਲੱਖ ਕਿਊਸਿਕ ਤੱਕ ਪਾਣੀ ਲੰਘ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਗੇਟ 2 ਲੱਖ ਕਿਊਸਿਕ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਦੇ ਵਹਾਅ ਹੇਠ ਫ਼ੇਲ੍ਹ ਹੋ ਗਏ। ਸੈਂਡਰਪ ਮੁਤਾਬਕ ਕੇਂਦਰੀ ਜਲ ਕਮਿਸ਼ਨ ਮੌਨਸੂਨ ਵਿੱਚ ਨਾ ਡੈਮ ਦੀ ਅਤੇ ਨਾ ਮਾਧੋਪੁਰ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਿੰਜਾਈ ਵਿਭਾਗ ਨੇ ਘੰਟੇ-ਘੰਟੇ ਦੇ ਪਾਣੀ ਛੱਡਣ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਜਨਤਕ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ, ਇਸ ਲਈ ਛੱਡੇ ਗਏ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਜਨਤਕ ਰਿਕਾਰਡ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪਰਖਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।

ਅੱਜ ਇਸ ਦੇ ਕੀ ਅਰਥ ਹਨ। ਇਹ ਡੈਮ 2025 ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਹੜ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। 27 ਅਗਸਤ 2025 ਨੂੰ ਰਾਵੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਖ਼ਬਰਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਸਰੂਪ ਪਹਿਲੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਉੱਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸੀ (ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ)। ਖੋਲ੍ਹੇ ਗਏ ਸਰੋਤ ਮਾਧੋਪੁਰ ਦੀ ਨਾਕਾਮੀ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਅੰਤਿਮ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ।