ਸੰਗਤ ਸਿੰਘ

ਸੰਗਤ ਸਿੰਘ ਦ ਸਿੱਖਸ ਇਨ ਹਿਸਟਰੀ ਦੇ ਲੇਖਕ ਹਨ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਲੇਖਕ ਦਾ ਲਿਖਿਆ ਬਿਰਤਾਂਤ ਹੈ। ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਾਂ ਆਮ ਹੈ; ਇਹ ਪੰਨਾ ਉਸ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਲੇਖਕ ਬਾਰੇ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਐਡੀਸ਼ਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ 18 ਨਵੰਬਰ 1994 ਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਐਡੀਸ਼ਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ 28 ਦਸੰਬਰ 1995 ਦੀ। ਦੂਜੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਹਿਲਾ ਐਡੀਸ਼ਨ ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿੱਚ ਛਪਿਆ ਅਤੇ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਅਤੇ ਸਟਰੈਟੇਜਿਕ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ 1982 ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਤਾਇਨਾਤ ਸਨ; ਇਸ ਪੰਨੇ ਲਈ ਖੋਲ੍ਹੇ ਗਏ ਸਰੋਤ ਇਸ ਤਾਇਨਾਤੀ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੌਕਰੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਅਦਾਰੇ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦੇ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਕੋਈ ਤਰੀਕਾਂ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ।

ਕਿਤਾਬ ਕਿਵੇਂ ਬਣੀ, ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਲੇਖਕ ਦੇ ਆਪਣੇ ਬਿਆਨ ਮੁਤਾਬਕ:

• ਕੇਂਦਰੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਸਿੰਘ ਸਭਾ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁਤਾਬਕ 1973 ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਸੀ, ਨੇ 1980 ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਨਵੇਂ ਸਿਰਿਓਂ ਪੜਚੋਲ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ 1981 ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਸੈਮੀਨਾਰ ਕਰਵਾਏ।
• 1982 ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੁਕਮ ਸਿੰਘ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਇਹ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਕਰਨ ਲਈ ਐਕਸਟਰਾਆਰਡੀਨਰੀ ਲੀਵ ਲੈਣ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤੁਰੰਤ ਹਾਂ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ।
• 1990 ਦੀ ਪੱਤਝੜ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਹਿਸਟਰੀ ਬੋਰਡ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਣ ਲਈ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਚੇਅਰਮੈਨ ਥਾਪਿਆ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਇਸ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਲਈ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦਾ ਫ਼ੰਡ ਲੈਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਕੰਮ ਆਪਣੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਕੀਤਾ।

ਕਿਤਾਬ ਛੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀ ਹੋਈ ਹੈ: ਸਿੱਖ ਮਸਲੇ ਬਾਰੇ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ; ਮੱਧਕਾਲੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖੀ; ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਹੇਠ ਸਿੱਖ; ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਦੋ ਹਿੱਸੇ, ਪਹਿਲਾ 1947 ਤੋਂ 1975 ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ "ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ" (ਫ਼ੇਸਿੰਗ ਜੀਨੋਸਾਈਡ) ਹੈ, 1975 ਤੋਂ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ; ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਅੰਤਲੀ ਨਜ਼ਰ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਥਾਂ 1947 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤੱਥ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ ਜਦਕਿ ਵਿਆਖਿਆ ਹਰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਲਈ ਉਹ ਇਕੱਲੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹਨ।