ਰਾਮ ਨਾਰਾਇਣ ਕੁਮਾਰ

ਰਾਮ ਨਾਰਾਇਣ ਕੁਮਾਰ ਭਾਰਤੀ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਖੋਜਕਾਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਲਗਭਗ ਵੀਹ ਸਾਲ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਲਾਪਤਾ ਕਰਨ ਦੇ ਕੇਸਾਂ, ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਕਤਲਾਂ ਅਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਲਾਏ। ਉਹ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਸੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖੀ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੱਕਾ ਗ਼ੈਰ-ਸਿੱਖ ਹਮਾਇਤੀ ਕਿਹਾ। ਇੱਕ ਸ਼ੋਕ-ਲੇਖ ਮੁਤਾਬਕ ਉਸ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਕੰਮ 1975 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ 19 ਮਹੀਨੇ ਜੇਲ੍ਹ ਕੱਟੀ। ਉਹ ਆਕਸਫ਼ੋਰਡ ਵਿੱਚ ਰਾਇਟਰਜ਼ ਫ਼ਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਦਾ ਸਾਬਕਾ ਫ਼ੈਲੋ ਸੀ ਅਤੇ ਆਸਟਰੀਆ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਸਜ਼ਾ ਤੋਂ ਛੋਟ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਚਲਾਉਂਦਾ ਸੀ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 1991 ਤੋਂ 1997: ਦ ਸਿੱਖ ਸਟਰਗਲ ਅਤੇ ਕਨਫ਼ਰੌਂਟਿੰਗ ਦ ਹਿੰਦੂ ਸਫ਼ਿੰਕਸ (ਦੋਵੇਂ 1991) ਅਤੇ ਦ ਸਿੱਖ ਅਨਰੈਸਟ ਐਂਡ ਦ ਇੰਡੀਅਨ ਸਟੇਟ (1997) ਛਾਪੀਆਂ।
• 6 ਸਤੰਬਰ 1995: ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਮੂਹਿਕ ਸਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਲੱਭਿਆ, ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰੋਂ ਅਗਵਾ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਲਾਪਤਾ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕੌਮੀ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਮਿਸ਼ਨ (ਐੱਨਐੱਚਆਰਸੀ) ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਸਕਾਰ ਦੇ 2,097 ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ।
• ਜੂਨ 2003: ਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਸਹਿ-ਲੇਖਕ, ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ, ਅਸ਼ੋਕ ਅਗਰਵਾਲ ਅਤੇ ਜਸਕਰਨ ਕੌਰ, ਰਿਡਿਊਸਡ ਟੂ ਐਸ਼ਜ਼: ਦ ਇਨਸਰਜੈਂਸੀ ਐਂਡ ਹਿਊਮਨ ਰਾਈਟਸ ਇਨ ਪੰਜਾਬ ਛਾਪਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਲਾਪਤਾ ਕਰਨ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਤਾਲਮੇਲ ਕਮੇਟੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਉਹ ਸਹਿ-ਬਾਨੀ ਸੀ, ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਹੈ। ਹਿਊਮਨ ਰਾਈਟਸ ਵਾਚ ਇਸ ਦੀ 634 ਸਫ਼ਿਆਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਜਿਲਦ ਨੂੰ ਛੇ ਸਾਲ ਦੀ ਖੋਜ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਐੱਨਐੱਚਆਰਸੀ ਕੋਲ ਲੰਬਿਤ 672 ਲਾਪਤਾ ਕਰਨ ਦੇ ਕੇਸ ਦਰਜ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਖੋਜਕਾਰ ਸਮਿਤਾ ਨਰੂਲਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਤੀਆਂ ਲਈ ਹਕੂਮਤ ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਸਜ਼ਾ ਤੋਂ ਛੋਟ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ ਤਰਜੀਹ ਬਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
• 2006: ਐੱਨਐੱਚਆਰਸੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ 1,245 ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸ਼ੋਕ-ਲੇਖ ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ (ਸਿੱਖਨੈੱਟ)। ਇਹ ਸ਼ੋਕ-ਲੇਖ ਸਸਕਾਰਾਂ ਨੂੰ 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਮੱਧ ਦੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਹਿਊਮਨ ਰਾਈਟਸ ਵਾਚ ਮੁਤਾਬਕ ਐੱਨਐੱਚਆਰਸੀ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਵਿੱਚ 1984 ਤੋਂ 1994 ਤੱਕ ਦੇ ਸਸਕਾਰ ਸਨ।
• 2008: ਟੈਰਰ ਇਨ ਪੰਜਾਬ: ਨੈਰੇਟਿਵਜ਼, ਨਾਲੇਜ ਐਂਡ ਟਰੁੱਥ ਛਾਪੀ।
• 28 ਜੂਨ 2009: ਇੱਕ ਸ਼ੋਕ-ਲੇਖ ਮੁਤਾਬਕ 56 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਉਲੰਘਣਾਵਾਂ ਦੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਤਿਆਰ ਕਰਦਿਆਂ, ਕਾਠਮੰਡੂ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।

ਕਿਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਉਸ ਪੀੜ ਨੂੰ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਢਾ ਕੇ ਜਾਣਦੇ ਸਨ, ਕੇਸ ਫ਼ਾਈਲਾਂ, ਗਵਾਹੀਆਂ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਕਾਰਡ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੇ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਬਾਰੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਪੀੜਤ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀਆਂ 500 ਤੋਂ ਵੱਧ ਗਵਾਹੀਆਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੀਬੀਆਈ ਦੀਆਂ ਫ਼ਾਈਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਸਕਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਅਧਿਆਇ ਹੈ। ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਾਹਰੀ ਸ਼ਖ਼ਸ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁੜਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲਗਭਗ ਵੀਹ ਸਾਲ ਇਸ ਸਵਾਲ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਿਹਾ।