ਭਾਈ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਖ਼ਾਲਸਾ

ਭਾਈ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਖ਼ਾਲਸਾ ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਠਸਕਾ ਅਲੀ ਦੇ ਸਿੱਖ ਕਾਰਕੁਨ ਸਨ। 12 ਦਸੰਬਰ 1965 ਨੂੰ ਜਨਮੇ (ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ), ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਕੈਦੀਆਂ, ਬੰਦੀ ਸਿੰਘਾਂ, ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਲਈ ਮੁਹਿੰਮ ਚਲਾਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਜੇਲ੍ਹ ਦੀਆਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਇਸ ਮਸਲੇ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚੁੱਕਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਗਰੋਂ ਪੰਥ ਦੀ ਪੱਕੀ ਮੰਗ ਬਣ ਗਿਆ (ਦ ਪ੍ਰਿੰਟ)। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੋ ਲੰਮੀਆਂ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਪੰਜ ਸਾਲ ਲਾਏ, ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਕੈਦੀ ਰਿਹਾਅ ਨਹੀਂ ਹੋਏ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• ਨਵੰਬਰ 2013: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਹਾਲੀ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਅੰਬ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਇਹ 44 ਦਿਨ ਚੱਲੀ। ਦ ਪ੍ਰਿੰਟ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਇਸ ਭਰੋਸੇ ਉੱਤੇ ਖ਼ਤਮ ਕੀਤੀ ਕਿ ਮਸਲਾ ਸਰਕਾਰ ਕੋਲ ਚੁੱਕਿਆ ਜਾਵੇਗਾ; ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ 27 ਦਸੰਬਰ 2013 ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਭਰੋਸਿਆਂ ਉੱਤੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦਵਿੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਭੁੱਲਰ, ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਅਕਾਲਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਖੇੜਾ ਸਮੇਤ ਸੱਤ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਮੰਗੀ। ਦਸੰਬਰ 2013 ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਨੇ 119 ਨਾਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ (ਦ ਪ੍ਰਿੰਟ)।
• 14 ਨਵੰਬਰ 2014: ਵਾਅਦੇ ਪੂਰੇ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਲਖਨੌਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਫਿਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ (ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ, ਦ ਪ੍ਰਿੰਟ)। ਹਸਪਤਾਲ ਲਿਜਾਏ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਜਨਵਰੀ 2015 ਵਿੱਚ ਖ਼ਤਮ ਕੀਤਾ (ਦ ਪ੍ਰਿੰਟ)। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਦੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਕੇ, ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰਿਆਣਾ ਪੁਲਿਸ ਨੇ 8 ਜਨਵਰੀ 2015 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਜਾਣ ਤੋਂ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ।
• 20 ਮਾਰਚ 2018: ਠਸਕਾ ਅਲੀ ਵਿੱਚ 52 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਾਣੀ ਦੀ ਉੱਚੀ ਟੈਂਕੀ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਏ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਉਹ ਧਰਨਾ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ (ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ)। ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਛਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਟੈਂਕੀ ਧਰਨੇ ਲਈ ਮਨਜ਼ੂਰਸ਼ੁਦਾ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਧਰਨੇ ਉੱਤੇ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਕਾਹਲੀ ਵਾਲੀ ਕਾਰਵਾਈ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ (ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ)। 21 ਮਾਰਚ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਅਣਪਛਾਤੇ ਪੁਲਿਸ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਆਈਪੀਸੀ ਦੀ ਧਾਰਾ 302 ਤਹਿਤ ਕਤਲ ਦਾ ਕੇਸ ਦਰਜ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਾ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਕੇਸ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀ ਲਈ ਉਕਸਾਉਣ ਦਾ ਹੋਵੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕਤਲ ਦੀ ਧਾਰਾ ਨਾਲ ਕੇਸ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲੇ ਬਚ ਜਾਣਗੇ। ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਸਸਕਾਰ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਦੋਸ਼ੀ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲੇ ਮੁਅੱਤਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ (ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ)।
• 31 ਮਾਰਚ 2018: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹ ਲਗਭਗ 50 ਗੱਡੀਆਂ ਦੇ ਕਾਫ਼ਲੇ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲ ਗਈ, ਇਸ ਮੰਗ ਨਾਲ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ, ਜਿਸ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਹਰਿਆਣਾ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ (ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ)।

ਕਿੰਨਾ ਚਿਰ ਚੱਲਿਆ, ਅਤੇ ਹਾਸਲ ਕੀ ਹੋਇਆ: 2013 ਤੋਂ 2015 ਦੌਰਾਨ 44 ਦਿਨ ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਨੌਂ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲਾਂ, ਅਤੇ 2018 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਧਰਨੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਕੋਈ ਕੈਦੀ ਰਿਹਾਅ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਜਨਵਰੀ 2023 ਵਿੱਚ ਨੌਂ ਬੰਦੀ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਲਈ ਮੁਹਾਲੀ ਵਿੱਚ ਕੌਮੀ ਇਨਸਾਫ਼ ਮੋਰਚਾ ਨਾਂ ਦਾ ਪੱਕਾ ਧਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਦ ਪ੍ਰਿੰਟ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਸੂਚੀ ਘਟ ਕੇ ਲਗਭਗ ਦੋ ਦਰਜਨ ਰਹਿ ਗਈ ਸੀ, ਕਈ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ ਜਾਂ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਛੁੱਟ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।

ਕਿਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਬੰਦੀ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਪੰਥ ਦਾ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਵਾਲਾ ਮਸਲਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਲਈ ਚੱਲ ਰਹੇ ਧਰਨੇ ਦੌਰਾਨ ਜਾਨ ਗੁਆਉਣ ਲਈ।