ਯੂਨੀਅਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ (ਪੰਜਾਬ)

ਯੂਨੀਅਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਹੇਠ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਹਿੱਤਾਂ ਦੀ ਪਾਰਟੀ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਮਾਨ, ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਭਾਵੇਂ ਬਹੁਤੇ ਯੂਨੀਅਨਿਸਟ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਨ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਮੀਆਂ ਫ਼ਜ਼ਲ-ਏ-ਹੁਸੈਨ ਨੇ ਇੱਕ ਪੇਂਡੂ ਧੜੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੇ 1923 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਯੂਨੀਅਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਵਜੋਂ ਜਥੇਬੰਦ ਕਰ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿ ਜਨਵਰੀ 1926 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਾਲ ਮੈਂਬਰ ਬਣੇ ਤਾਂ ਹਿੰਦੂ ਜੱਟ ਸਰ ਛੋਟੂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਥਾਪਿਆ ਗਿਆ। ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਇੱਕ ਜਰਨਲ ਦਾ ਲੇਖ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਫ਼ਜ਼ਲ-ਏ-ਹੁਸੈਨ ਨੇ 1936 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੰਟਰੋਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ। ਸਰ ਸਿਕੰਦਰ ਹਯਾਤ ਖ਼ਾਨ ਇਸ ਨੂੰ 1937 ਵਿੱਚ ਸੱਤਾ ਤੱਕ ਲੈ ਗਏ।

ਇਸ ਦੇ ਆਗੂ, ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ: ਫ਼ਜ਼ਲ-ਏ-ਹੁਸੈਨ, 9 ਜੁਲਾਈ 1936 ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ; ਸਰ ਸਿਕੰਦਰ ਹਯਾਤ ਖ਼ਾਨ, ਜੋ 1936 ਤੋਂ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਆਗੂ ਬਣੇ ਅਤੇ 5 ਅਪ੍ਰੈਲ 1937 ਤੋਂ 26 ਦਸੰਬਰ 1942 ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਰਹੇ; ਫਿਰ ਮਲਿਕ ਖ਼ਿਜ਼ਰ ਹਯਾਤ ਟਿਵਾਣਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 2 ਮਾਰਚ 1947 ਨੂੰ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦਿੱਤਾ।

ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ: 1937 ਦੀ ਚੋਣ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਗਵਰਨਮੈਂਟ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਐਕਟ 1935 ਹੇਠ ਹੋਈ, ਯੂਨੀਅਨਿਸਟਾਂ ਨੇ 175 ਸੀਟਾਂ ਵਾਲੀ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਬਹੁਮਤ ਜਿੱਤਿਆ; ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ 98 ਸੀਟਾਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। 31 ਸਿੱਖ ਮੈਂਬਰ ਵੰਡੇ ਗਏ: ਖ਼ਾਲਸਾ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਟੀ ਯੂਨੀਅਨਿਸਟਾਂ ਨਾਲ ਜਾ ਰਲੀ (ਇਸ ਦੇ ਆਗੂ ਸਰ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਵਜ਼ਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ), ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਕਾਂਗਰਸ ਨਾਲ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ। ਅਸੈਂਬਲੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਅਕਾਲੀ ਯੂਨੀਅਨਿਸਟ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸਖ਼ਤ ਆਲੋਚਕ ਸਨ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 13 ਅਤੇ 14 ਅਕਤੂਬਰ 1937: ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਦੇ ਲਖਨਊ ਇਜਲਾਸ ਵਿੱਚ ਜਿਨਾਹ ਐਲਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿਕੰਦਰ ਆਪਣੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਮੁਸਲਿਮ ਮੈਂਬਰਾਂ ਸਮੇਤ ਲੀਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਰਾਜ਼ੀ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਅਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਬਰਕਰਾਰ ਰਹੇਗੀ। ਇਹ ਸਿਕੰਦਰ-ਜਿਨਾਹ ਸਮਝੌਤਾ ਹੈ।
• 15 ਜੂਨ 1942: ਸਿਕੰਦਰ ਸਿਕੰਦਰ-ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਸਮਝੌਤੇ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਹਮਾਇਤ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਨਿੱਜੀ ਹੈਸੀਅਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਜ਼ਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ, ਜਦੋਂ ਸਿਕੰਦਰ ਨੇ ਝਟਕੇ ਦੇ ਮੀਟ, ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ, ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ 20 ਫ਼ੀਸਦੀ ਹਿੱਸੇ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦਾਅਵਿਆਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲਾਂ ਮੰਨ ਲਈਆਂ ਸਨ। ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ 18 ਜੁਲਾਈ 1942 ਨੂੰ ਇਸ ਸਮਝੌਤੇ ਨੂੰ ਜਨਤਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਨਾਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
• 1944: ਖ਼ਿਜ਼ਰ ਲੀਗ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਨਾਹ 1937 ਦੇ ਸਮਝੌਤੇ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
• ਜਨਵਰੀ 1946: ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ 89 ਮੁਸਲਿਮ ਸੀਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 73 ਜਿੱਤਦੀ ਹੈ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੀ ਸਾਰਣੀ ਮੁਤਾਬਕ ਯੂਨੀਅਨਿਸਟ 21 ਸੀਟਾਂ ਨਾਲ ਚੌਥੇ ਨੰਬਰ ਉੱਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ (ਹੋਰ ਬਿਰਤਾਂਤ 19 ਜਾਂ 20 ਦੱਸਦੇ ਹਨ)। ਕਾਂਗਰਸ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਖ਼ਿਜ਼ਰ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਅੱਜ ਇਸ ਦੀ ਹਾਲਤ: ਪਾਰਟੀ 1947 ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਇਆਨ ਟੈਲਬਟ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਖ਼ਿਜ਼ਰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਧਰਮ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਵੰਡ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਨ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵੰਡ ਦੇ।