ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ ਨੇ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਘਾਟਾਂ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਖੰਗਾਲਿਆ
Jaswant Singh Khalra documents cremation grounds
ਖਾਲੜਾ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਲਾਵਾਰਸ ਕਹਿ ਕੇ ਸਾੜਨ ਦੀ ਗੱਲ; ਸੀਬੀਆਈ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ 2,097 ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਸਕਾਰ ਗਿਣੇ
ਕੌਣ: ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ: ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕਾਂ ਦੇ ਕਾਰਕੁਨ, ਜੋ ਸਬੂਤ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ ਰਿਕਾਰਡ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਅਕਾਲੀ ਦਲ (ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਵਿੰਗ) ਦੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ।
ਕੀ ਹੋਇਆ: ਖਾਲੜਾ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਘਾਟਾਂ ਦੀ ਪੜਤਾਲ: 1994-1995 ਦੌਰਾਨ ਖਾਲੜਾ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਤਲਾਂ ਦੇ, ਅਤੇ ਖਾੜਕੂ ਸਿੰਘਾਂ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਉੱਤੇ ਖਾੜਕੂ ਹੋਣ ਦਾ ਸ਼ੱਕ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸੇ ਬਿਨਾਂ ਕੀਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਸਬੂਤ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ:
- ਤਿੰਨ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਘਾਟਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ਲਾਵਾਰਸ ਕਹਿ ਕੇ ਸਾੜੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਗਿਣੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 16 ਜਨਵਰੀ 1995 ਦੇ ਪ੍ਰੈੱਸ ਨੋਟ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਰਿਡਿਊਸਡ ਟੂ ਐਸ਼ਜ਼ ਵਿੱਚ ਛਪਿਆ ਹੈ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਦੁਰਗਿਆਣਾ ਮੰਦਰ ਵਾਲੇ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਘਾਟ ਵਿੱਚ 1 ਜੂਨ 1984 ਤੋਂ 1994 ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਲਗਭਗ 2,000, ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਵਿੱਚ 700 ਅਤੇ ਪੱਟੀ ਵਿੱਚ 400 ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
- ਇਨਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਹਿਊਮਨ ਰਾਈਟਸ ਵਾਚ ਮੁਤਾਬਕ ਖਾਲੜਾ ਅਤੇ ਜਸਪਾਲ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ ਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਘਾਟਾਂ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਵਰਤ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ 13 ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ 6,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਚੋਰੀ-ਛਿਪੇ ਸਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਪਰਦਾਫ਼ਾਸ਼ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਹਿਊਮਨ ਰਾਈਟਸ ਵਾਚ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਖਾਲੜਾ ਨੇ ਆਪ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ 6,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਰਿਡਿਊਸਡ ਟੂ ਐਸ਼ਜ਼ ਵਿੱਚ ਛਪੇ ਪ੍ਰੈੱਸ ਨੋਟ ਵਿੱਚ 6,000 ਦਾ ਅੰਕੜਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।
- ਸੀਬੀਆਈ ਦੀ 9 ਦਸੰਬਰ 1996 ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਰਿਪੋਰਟ ਨੇ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੇ 12 ਦਸੰਬਰ 1996 ਦੇ ਹੁਕਮ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਘਾਟਾਂ ਵਿੱਚ 2,097 ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਸਕਾਰ ਗਿਣੇ (ਰਿਡਿਊਸਡ ਟੂ ਐਸ਼ਜ਼ ਵਿੱਚ 2,098 ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ)। ਸੀਬੀਆਈ ਦੀਆਂ ਸੂਚੀਆਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਅਤੇ ਮਜੀਠਾ ਦੇ ਪੁਲਿਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੌਮੀ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਮਿਸ਼ਨ (ਐੱਨਐੱਚਆਰਸੀ) ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣੀ ਜਾਂਚ ਦਾ ਦਾਇਰਾ ਮੰਨਿਆ।
- ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਖਾਲੜਾ ਦਾ ਆਪਣਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ 25,000 ਦਾ ਸੀ।
- ਪੰਜਾਬ ਭਰ ਦੇ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਘਾਟਾਂ ਵਿੱਚ ਗਏ: ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਦੁਰਗਿਆਣਾ ਮੰਦਰ ਵਾਲਾ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਘਾਟ, ਤਰਨ ਤਾਰਨ, ਪੱਟੀ।
- ਸਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਦਾ ਮਿਲਾਨ ਲਾਪਤਾ ਕੀਤੇ ਬੰਦਿਆਂ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਰੋਜ਼ਨਾਮਚਿਆਂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ।
- ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਪੈਟਰਨ ਪਛਾਣਿਆ: ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਬਿਨਾਂ ਮੁਕੱਦਮੇ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ, "ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ" ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸੇ ਬਿਨਾਂ "ਲਾਵਾਰਸ" ਕਹਿ ਕੇ ਸਸਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ।
- ਆਪਣੀਆਂ ਲੱਭਤਾਂ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅੱਗੇ ਰੱਖੀਆਂ (ਐਮਨੈਸਟੀ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ, ਅਮਰੀਕੀ ਸਟੇਟ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਦੀਆਂ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਰਿਪੋਰਟਾਂ)।
- 5 ਅਪ੍ਰੈਲ 1995: ਅਮਰੀਕੀ ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਰਿਪ੍ਰਜ਼ੈਂਟੇਟਿਵਜ਼ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਬਾਰੇ ਕਮੇਟੀ ਅੱਗੇ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਰੱਖੀ।
ਕਿੱਥੇ: ਇਹ ਰਿਕਾਰਡ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਮਜੀਠਾ, ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਅਤੇ ਪੱਟੀ ਦੇ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਘਾਟਾਂ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: ਖਾਲੜਾ ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਸਬੂਤਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਖਾੜਕੂਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਚੱਲੀ ਸਰਕਾਰੀ ਮੁਹਿੰਮ ਬਾਰੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਬਿਰਤਾਂਤ ਹੀ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਅਮਰੀਕੀ ਸਟੇਟ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ, ਐਮਨੈਸਟੀ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਖਾਲੜਾ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਮੰਨ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇਣ ਲੱਗੀਆਂ।
ਭਾਰਤੀ ਹਕੂਮਤ ਦਾ ਜਵਾਬ: ਖਾਲੜਾ ਉੱਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਅਤੇ ਧਮਕੀਆਂ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧਦੀਆਂ ਗਈਆਂ।
ਅੱਗੇ ਕੀ ਹੋਇਆ: ਅਗਲੀ ਘਟਨਾ ਵੇਖੋ: ਖਾਲੜਾ ਨੂੰ ਲਾਪਤਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਤਲ।
ਤੰਦਾਂ ’ਤੇ ਵਾਪਸਟਾਈਮਲਾਈਨ ’ਤੇ ਪੜ੍ਹੋਇਸਦੀਆਂ ਤੰਦਾਂ ਵੇਖੋ
ਸਰੋਤ
- Protecting the Killers: A Policy of Impunity in Punjab, India (Summary, October 2007), Ensaaf and Human Rights Watch. cdn.prod.website-files.com
- Public Notice, Reference Case No. 1/97/NHRC (cremation of 2,097 bodies as unidentified, published 15 July 2004), National Human Rights Commission, published in The Tribune. tribuneindia.com
- Protecting the Killers, chapter V: Failure of Justice (CBI report and the Supreme Court), Human Rights Watch and Ensaaf. hrw.org
- Reduced to Ashes: The Insurgency and Human Rights in Punjab, Final Report, Volume One (Ram Narayan Kumar with Amrik Singh, Ashok Agrwaal and Jaskaran Kaur, 2003), pp. 54, 58 and 603-604 (Khalra's press note of 16 January 1995 and his counts); pp. X, 10, 125 and 161 (the CBI's 2,097 or 2,098 cremations), South Asia Forum for Human Rights, Kathmandu, 2003. archive.org