ਖ਼ਾਲਸਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਭਾ

ਕੌਣ: ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਸਿੱਖ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਡਾ. ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੋਢਬੰਸ ਦੀ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਕਲੱਬ ਬਣਾਇਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਵੱਲ ਮੁੜਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰ ਰਹੀ ਸੀ।

ਕੀ ਹੋਇਆ: 1891 ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਸਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਭਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਕਲੱਬ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਈ। ਆਲ ਅਬਾਊਟ ਸਿੱਖਸ ਵੱਲੋਂ ਛਾਪਿਆ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਦਾ ਪਾਠ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਜਥੇਬੰਦੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਮੈਂਬਰ ਹਰ ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ, ਪੈਦਲ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜਾਂਦੇ, ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਪਰਕਰਮਾ ਕਰਦਿਆਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਪੜ੍ਹਦੇ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਗੁਰਪੁਰਬਾਂ ਉੱਤੇ ਸਮਾਗਮ ਕਰਦੇ ਸਨ।

ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਦੀ ਸਿੱਖ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਫ਼ੈਡਰੇਸ਼ਨ ਬਾਰੇ ਐਂਟਰੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਸਿੱਖ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਭਾਵਾਂ, ਯਾਨੀ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਲੱਬਾਂ, ਨੂੰ 1888 ਦੀਆਂ ਦੱਸਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸਰੋਤ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਮੱਤ ਨਹੀਂ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਹੜੀ ਬਣੀ। ਇਸੇ ਐਂਟਰੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ 1944 ਵਿੱਚ ਫ਼ੈਡਰੇਸ਼ਨ ਬਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਹੁਤੇ ਸਿੱਖ ਸਕੂਲਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਸਭਾ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਭੁਜੰਗੀ ਸਭਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਕਿੱਥੇ: ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ।

ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: ਸਤੰਬਰ 1893 ਵਿੱਚ ਸਭਾ ਦਾ ਸਾਲਾਨਾ ਇਕੱਠ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੀ ਖਿੱਚੋਤਾਣ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸ਼ਬਦ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹੋਏ ਬੁੰਗਾ ਮਾਨਾਂਵਾਲੀਆਂ ਤੋਂ ਤੁਰੇ ਅਤੇ ਅਰਦਾਸ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚੇ। ਭਾਈ ਮੁਲਤਾਨਾ ਸਿੰਘ ਅਰਦਾਸੀਆ ਨੇ ਅਰਦਾਸ ਕਰਨ ਤੋਂ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਸਰੋਤ ਦੋ ਕਾਰਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ: ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਨਾਲ ਹਮਦਰਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ।

ਇਹ ਨਾਂਹ ਉਸ ਵੇਲੇ ਹੋਈ ਜਦੋਂ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਬਣ ਰਿਹਾ ਸੀ (ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ 5 ਮਾਰਚ 1892 ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਪਹਿਲੀਆਂ ਕਲਾਸਾਂ 22 ਅਕਤੂਬਰ 1893 ਨੂੰ ਲੱਗੀਆਂ)। ਇਸੇ ਪਾਠ ਮੁਤਾਬਕ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਨੇ ਫਿਰ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਖ਼ਾਨਦਾਨੀ ਮਹੰਤਾਂ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਅਹਿੰਸਕ ਲਹਿਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ 1928 ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਗਏ।

ਇਹ ਗੁਰਬਾਣੀ, ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੁਆਲੇ ਸਿੱਖ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਆਪ ਜੁੜਨ ਦੀ ਇੱਕ ਮੁਢਲੀ ਮਿਸਾਲ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਹਿਮ ਹੈ।