ਭਾਈ ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਦਾ ਬਦਲਾ

ਕੌਣ: ਮੱਸਾ ਰੰਘੜ (ਮੱਸੇ ਖ਼ਾਨ ਰੰਘੜ), ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਰੰਘੜ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ 1726 ਤੋਂ 1745 ਤੱਕ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਮੁਗ਼ਲ ਗਵਰਨਰ ਰਹੇ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਕੋਤਵਾਲ (ਮੁੱਖ ਪੁਲਿਸ ਅਫ਼ਸਰ) ਬਣਾਇਆ। ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੇੜੇ ਮੀਰਾਂਕੋਟ ਦੇ ਭਾਈ ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾੜੀ ਕੰਬੋਕੀ ਦੇ ਭਾਈ ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸਰਦਾਰ ਸ਼ਿਆਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜਥੇ ਦੇ ਸਿੰਘ ਸਨ (ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਇਹੀ ਨਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਪੈਂਥਿਕ ਡਾਟ ਓਰਗ ਕਿਸੇ ਆਗੂ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ), ਅਤੇ ਉਹ ਜਥਾ ਉਦੋਂ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਜੈਪੁਰ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਕੀ ਹੋਇਆ: ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਸਖ਼ਤ ਕਦਮਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਲੜਾਕੂ ਜਥਿਆਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਮੱਸਾ ਰੰਘੜ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਜਾਵੇ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਟਿਕਾਣਾ ਹਰਿਮੰਦਰ, ਯਾਨੀ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ, ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਬਣਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਬਦਨਾਮ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਐਸ਼ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਸਿੱਖ ਬਿਰਤਾਂਤ ਇਹ ਵੀ ਜੋੜਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਨਾਚੀਆਂ ਨੱਚ ਰਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਤਾਂ ਉਹ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਂਦਾ ਅਤੇ ਤੰਬਾਕੂ ਫੂਕਦਾ ਸੀ।

ਬੇਅਦਬੀ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਜੈਪੁਰ ਵਿੱਚ ਜਥੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀ। ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਰਾਹਾਂ ਉੱਤੇ ਪਹਿਰਾ ਦੇਖ ਕੇ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਮਾਲੀਆ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਦਾ ਭੇਸ ਧਾਰ ਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਲਗਾਨ ਦੀ ਰਕਮ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਹੋਣ। ਸਿੱਖ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਥੈਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭੱਜੇ ਠੀਕਰੇ ਸਨ, ਜੋ ਸਿੱਕਿਆਂ ਵਰਗੇ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਅੰਦਰ ਜਦੋਂ ਮੱਸਾ “ਪੈਸਿਆਂ” ਉੱਤੇ ਝੁਕਿਆ, ਤਾਂ ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਲਾਹ ਦਿੱਤਾ, ਜਦਕਿ ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਪਹਿਰਾ ਦਿੰਦਾ ਰਿਹਾ। ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਹ ਘੋੜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਨਿਕਲ ਗਏ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ 11 ਅਗਸਤ 1740 ਦੱਸਦਾ ਹੈ।

ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉੱਠਿਆ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਚੌਧਰੀਆਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਲੱਭਿਆ ਜਾਵੇ। ਪੰਜ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, 1745 ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਮੁਖ਼ਬਰ ਦੀ ਇਤਲਾਹ ਉੱਤੇ ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡੋਂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਚਰਖੜੀ ਉੱਤੇ ਚਾੜ੍ਹ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜੋ ਤਿੱਖੇ ਕਿੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਦੋ ਪਹੀਆਂ ਦੀ ਜੋੜੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।

ਕਿੱਥੇ: ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ। ਦੋਵੇਂ ਸਿੱਖ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਜੈਪੁਰ ਤੋਂ ਤੁਰੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: ਸਿੱਖ ਮੱਸੇ ਦੇ ਸੋਧੇ ਜਾਣ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਉੱਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਹੁੰਦਿਆਂ ਵੀ ਖ਼ਾਲਸੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ। ਪੈਂਥਿਕ ਡਾਟ ਓਰਗ ਇਸ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ “ਸਿੱਖ ਆਪਣੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ”। ਇਹ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਹੀ ਕੜੀ ਹੈ: ਸਿੱਖ ਰਿਸਰਚ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ (ਸਿੱਖਆਰਆਈ) ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ 1737 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਲੀ ਦੇ ਜੋੜ ਮੇਲੇ ਉੱਤੇ ਟੈਕਸ ਲਾਇਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ 1739 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਫੜਨ ਜਾਂ ਮਾਰਨ ਲਈ ਇਨਾਮ ਰੱਖੇ।

ਇਹ ਕਹਾਣੀ 1984 ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਯਾਦ ਆਈ। ਡਾ. ਜੀ.ਐੱਸ. ਗਰੇਵਾਲ ਦੀ ਮੇਜਰ ਜਨਰਲ ਸੁਬੇਗ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਜੀਵਨੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ‘ਸ਼ਹੀਦ ਜਨਰਲ ਸੁਬੇਗ ਸਿੰਘ’ ਹੈ, ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਆਪਣਾ ਵੰਸ਼ ਭਾਈ ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ 1984 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਹਮਲੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੀ ਮੋਰਚਾਬੰਦੀ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਜੁਟ ਗਏ।