ਬਹਿਲਾ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਢਾਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ

ਕੌਣ: ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਲਾਪਤਾ ਕਰਨ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਤਾਲਮੇਲ ਕਮੇਟੀ (ਸੀਸੀਡੀਪੀ) ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਰਿਡਿਊਸਡ ਟੂ ਐਸ਼ਜ਼ ਮੁਤਾਬਕ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਫ਼ੋਰਸ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਐੱਸਐੱਸਪੀ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਅਤੇ ਐੱਸਪੀ (ਓਪਰੇਸ਼ਨਜ਼) ਖ਼ੂਬੀ ਰਾਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਫ਼ੌਜ ਤੇ ਨੀਮ ਫ਼ੌਜੀ ਦਸਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਟੁਕੜੀਆਂ। ਘਰ ਵਿੱਚ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਾ ਟਾਈਗਰ ਫ਼ੋਰਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਖਾੜਕੂ ਸਿੰਘ ਸਨ: ਇਸ ਦੇ ਸੀਨੀਅਰ ਆਗੂ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਹਿਲਾ, ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ “ਮੱਦੀ” ਅਤੇ ਸਰਹਾਲੀ ਦੇ ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ। ਫ਼ੋਰਸ ਦੇ ਅੱਗੇ ਤੁਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ, ਨਿਰੰਜਨ ਸਿੰਘ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸਕੱਤਰ ਸਿੰਘ, ਲਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਗੁਰਮੇਜ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸਨ। ਕਿਤਾਬ ਮੁਤਾਬਕ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਐਵੇਂ ਹੀ ਚੁਣ ਲਿਆ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਹ ਵੇਰਵੇ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖਾੜਕੂ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਸਬੰਧ ਨਹੀਂ ਸਨ।

ਕੀ ਹੋਇਆ: 8 ਜੂਨ 1992 ਦੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਫ਼ੋਰਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਮੈਂਬਰ ਮਨਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਛੱਡੇ ਹੋਏ ਘਰ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਤਿੰਨੋਂ ਬੰਦੇ ਲੁਕੇ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹੀ ਗਈ ਸੀ। ਕਿਤਾਬ ਮੁਤਾਬਕ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਸੱਤ ਜਾਂ ਅੱਠ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅੱਗੇ ਮਨੁੱਖੀ ਢਾਲ ਵਜੋਂ ਤੋਰਿਆ। ਅੰਦਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਤਹਿਖ਼ਾਨਾ ਮਿਲਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਅੰਦਰੋਂ ਕੋਈ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਛੱਤ ਤੋੜਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਕਿਤਾਬ ਮੁਤਾਬਕ ਜਦੋਂ ਤਹਿਖ਼ਾਨੇ ਵਿਚਲੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨੇ ਗੋਲੀ ਚਲਾਈ, ਤਾਂ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੋਂ ਗੋਲੀ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ। ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਲਗਭਗ 30 ਤੋਂ 32 ਘੰਟੇ ਚੱਲੀ। ਛੇ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਖਾੜਕੂ ਮਾਰੇ ਗਏ; ਦੋ ਹੋਰ, ਪਿੰਡ ਦਾ ਸਰਪੰਚ ਅਤੇ ਨਿਰੰਜਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੁਖਚੈਨ ਸਿੰਘ, ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ ਅਤੇ ਬਚ ਗਏ।

9 ਜੂਨ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਨੌਂ ਦੇਹਾਂ ਚੁੱਕ ਲਈਆਂ ਅਤੇ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਵਿੱਚ ਸਾੜ ਦਿੱਤੀਆਂ; ਸਿਰਫ਼ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਕਿਤਾਬ ਮੁਤਾਬਕ ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਮੀਡੀਆ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਨੌਂ "ਮਿਲੀਟੈਂਟ" ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਉੱਤੇ ਸਵਾਲ ਚੁੱਕੇ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਜਾਂਚ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਜੋ ਕਿਤਾਬ ਮੁਤਾਬਕ ਕਦੇ ਕੀਤੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਗਈ। ਰਿਡਿਊਸਡ ਟੂ ਐਸ਼ਜ਼ ਹੋਰ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸੀਬੀਆਈ ਦੀਆਂ ਪੁਲਿਸ ਸਸਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸੂਚੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨੌਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅੱਠ ਦੇਹਾਂ ਥਾਣਾ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਐੱਫਆਈਆਰ 57/92 ਹੇਠ ਦਰਜ ਹਨ, ਤਿੰਨ ਦੀ ਸ਼ਨਾਖ਼ਤ ਹੋਈ ਅਤੇ ਪੰਜ ਦੀ ਅੱਧੀ-ਅਧੂਰੀ ਸ਼ਨਾਖ਼ਤ ਹੋਈ। ਨਿਰੰਜਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਾਂ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਵੀ ਦਰਜ ਹੈ, 18 ਅਪ੍ਰੈਲ 1991 ਦੀ ਤਰੀਕ ਵਾਲੇ ਸ਼ਨਾਖ਼ਤ ਹੋਏ ਸਸਕਾਰ ਵਜੋਂ, ਅਤੇ ਗੁਰਮੇਜ ਸਿੰਘ ਦੀ ਦੇਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਕਿੱਥੇ: ਬਹਿਲਾ ਪਿੰਡ, ਜੋ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਬ-ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਹੈ (ਹੁਣ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ)। ਦੇਹਾਂ ਨੂੰ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ।

ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: ਲੇਖਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਵਿੱਚ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ “ਸਾਫ਼ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਆਰਮਡ ਫ਼ੋਰਸਿਜ਼ ਸਪੈਸ਼ਲ ਪਾਵਰਜ਼ ਐਕਟ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਖ਼ਾਸ ਇਖ਼ਤਿਆਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ”। ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅੱਧੀ-ਅਧੂਰੀ ਸ਼ਨਾਖ਼ਤ ਵਾਲੀ ਸੂਚੀ ਦੇ ਪੰਜਾਂ ਦੀ ਸ਼ਨਾਖ਼ਤ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪੁਲਿਸ ਕੋਲ ਮੌਜੂਦ ਸੀ ਅਤੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਛਪ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੀਬੀਆਈ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਹੀ ਕਿਉਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।