ਪਾਸ਼

ਪਾਸ਼, ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਦਾ ਕਲਮੀ ਨਾਂ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਨਕਸਲੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਵੀ ਅਤੇ 1970ਵਿਆਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 9 ਸਤੰਬਰ 1950 ਨੂੰ ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਤਲਵੰਡੀ ਸਲੇਮ ਵਿੱਚ ਫ਼ੌਜੀ-ਕਵੀ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਸਹਾਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਮੈਕਸਿਮ ਗੋਰਕੀ ਦੇ ਨਾਵਲ ਮਾਂ ਦੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਜਮਾਤ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਪਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਲਿਆ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 1970: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਲੋਹ ਕਥਾ (ਲੋਹੇ ਦੀ ਕਹਾਣੀ) ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਗ਼ੀ ਵਜੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮਈ 1970 ਵਿੱਚ ਨਕੋਦਰ ਵਿੱਚ ਇੱਟਾਂ ਦੇ ਭੱਠੇ ਦੇ ਮਾਲਕ ਦੇ ਕਤਲ ਮਗਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਕਤਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬੰਦਿਆਂ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਕਸਲੀ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਸਨ। ਬਰੀ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਲਗਭਗ ਦੋ ਸਾਲ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰਹੇ, ਅਤੇ 1972 ਤੇ 1974 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
• ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖੱਬੇ-ਪੱਖੀ ਰਸਾਲਿਆਂ ਸਿਆੜ ਅਤੇ ਰੋਹਲੇ ਬਾਣ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ 1973 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਮੰਚ ਬਣਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹਨ ਉੱਡਦੇ ਬਾਜ਼ਾਂ ਮਗਰ (1973), ਸਾਡੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ (1978) ਅਤੇ ਮਰਨ ਉਪਰੰਤ ਛਪਿਆ ਖਿੱਲਰੇ ਹੋਏ ਵਰਕੇ (1989)।
• 1986: ਸਹਾਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ-ਪੱਖੀ ਗਰੁੱਪਾਂ ਵੱਲੋਂ ਜਾਨੋਂ ਮਾਰਨ ਦੀਆਂ ਧਮਕੀਆਂ ਮਗਰੋਂ ਉਹ ਅਮਰੀਕਾ ਚਲੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਰਸਾਲਾ ਕੱਢਿਆ ਜੋ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਦ ਪ੍ਰਿੰਟ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਆਲੋਚਕ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।
• 23 ਮਾਰਚ 1988, ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਦਾ ਦਿਨ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤ ਹੰਸ ਰਾਜ ਸਮੇਤ ਆਪਣੇ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਤਲਵੰਡੀ ਸਲੇਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਦਿੱਲੀ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ; ਉਹ ਆਪਣਾ ਅਮਰੀਕੀ ਵੀਜ਼ਾ ਨਵਿਆਉਣ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਪਰਤੇ ਸਨ। ਦ ਪ੍ਰਿੰਟ ਇਸ ਕਤਲ ਲਈ “ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨੀ ਖਾੜਕੂਆਂ” ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਹਾਪੀਡੀਆ “ਖਾੜਕੂਆਂ” ਨੂੰ। ਇੱਥੇ ਦਿੱਤੇ ਸਰੋਤ ਕਾਤਲਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦੇ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਵੱਲੋਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਲੈਣ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ ਗਈ ਕਿ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਕੌਣ ਸੀ।

ਕਿਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਕਵਿਤਾ “ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ਤਰਨਾਕ” ਲਈ, ਜੋ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਚੀਜ਼ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਜਾਂ ਕਤਲ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸਾਡੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦਾ ਮਰ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਇਹ 2005 ਵਿੱਚ ਐੱਨਸੀਈਆਰਟੀ ਦੀ 11ਵੀਂ ਜਮਾਤ ਦੀ ਹਿੰਦੀ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ 2017 ਵਿੱਚ ਪੱਤਰਕਾਰ ਗੌਰੀ ਲੰਕੇਸ਼ ਦੇ ਕਤਲ ਮਗਰੋਂ ਇੱਕ ਪੋਸਟਰ ਉੱਤੇ ਵਰਤੀ ਗਈ। ਦ ਪ੍ਰਿੰਟ ਅਤੇ ਸਹਾਪੀਡੀਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ ਦੇ ਆਲੋਚਕ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ; ਇੱਥੇ ਦਿੱਤੇ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਕਤਲ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਪੰਥਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।