ਐੱਚ.ਕੇ.ਐੱਲ. ਭਗਤ
H. K. L. Bhagat
ਦਿੱਲੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਦਬਦਬੇ ਵਾਲਾ ਆਗੂ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਮੰਤਰੀ; ਨਾਨਾਵਤੀ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਨਵੰਬਰ 1984 ਦੇ ਕਤਲੇਆਮ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਹੱਥ ਹੋਣ ਦੀ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸਮੱਗਰੀ ਮਿਲੀ, ਪਰ ਉਸ ਵਿਰੁੱਧ ਚੱਲੇ ਕੇਸਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬਰੀ ਹੋ ਗਿਆ।
ਐੱਚ.ਕੇ.ਐੱਲ. ਭਗਤ ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਆਗੂ ਸੀ ਜੋ 1970 ਅਤੇ 1980 ਦੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਪਾਰਟੀ ਉੱਤੇ ਹਾਵੀ ਰਿਹਾ, ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਨਾਨਾਵਤੀ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਆਪਣੀ 2005 ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਾਂਗਰਸੀ ਆਗੂਆਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਨਾਂ ਲਿਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਨਵੰਬਰ 1984 ਦੇ ਸਿੱਖ ਕਤਲੇਆਮ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਹੋਣ ਦੀ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸਮੱਗਰੀ ਮਿਲੀ। ਉਹ ਉਸ ਵਿਰੁੱਧ ਚੱਲੇ ਕੇਸਾਂ ਵਿੱਚ ਬਰੀ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਕਤੂਬਰ 2005 ਵਿੱਚ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਮਰ ਗਿਆ।
ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਦੀ ਓਬਿਚੁਅਰੀ ਮੁਤਾਬਕ ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ 1921 ਵਿੱਚ ਮਾਂਟਗੁਮਰੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ 1947 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਾਥੀ ਸੀ, ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਡਿਪਟੀ ਮੇਅਰ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਕਾਂਗਰਸ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਚੀਫ਼ ਵ੍ਹਿਪ ਰਿਹਾ, ਅਤੇ 1972 ਤੋਂ ਮਈ 1983 ਤੱਕ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਿਹਾ। ਉਹ 1971 ਅਤੇ 1980 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਉਸ ਨੂੰ ਫ਼ਰਵਰੀ 1983 ਤੋਂ ਦਸੰਬਰ 1984 ਤੱਕ ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਮੰਤਰੀ, ਫਿਰ ਦਸੰਬਰ 1989 ਤੱਕ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟਰੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦਾ ਮੰਤਰੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।
1984 ਬਾਰੇ ਰਿਕਾਰਡ
- ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਨੇ ਫ਼ਰਵਰੀ 2005 ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸ ਉੱਤੇ ਦੋ ਕੇਸਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚੱਲਿਆ, ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਗਵਾਹਾਂ ਦੇ ਮੁਕਰ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਬਰੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਓਬਿਚੁਅਰੀ 1984 ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕੇਸਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਬਰੀ ਹੋਣ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ।
- ਨਾਨਾਵਤੀ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਧਾਰਾ 8ਬੀ ਹੇਠ ਨੋਟਿਸ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ। ਕਮਿਸ਼ਨ ਦਾ ਅਨੈਕਸ਼ਰ ਉਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ: "ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਮੈਡੀਕਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।" ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਸਿਹਤ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਕਮਿਸ਼ਨ ਅੱਗੇ ਪੇਸ਼ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
- ਅਗਸਤ 2005 ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਆਪਣੀ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਭਗਤ ਸਮੇਤ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਅਤੇ ਵਰਕਰਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸਮੱਗਰੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਅੱਗੇ ਕੋਈ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕ੍ਰਿਮੀਨਲ ਕੇਸਾਂ ਵਿੱਚ ਬਰੀ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਅਤੇ, ਭਗਤ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦੀ ਸਰੀਰਕ ਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ। ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਹਲਫ਼ਨਾਮਾ ਦਾਇਰ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਡਿਮੈਂਸ਼ੀਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਭਗਤ ਨੂੰ ਬਲੀ ਦਾ ਬੱਕਰਾ ਬਣਾਇਆ ਹੈ।
- ਉਹ 29 ਅਕਤੂਬਰ 2005 ਨੂੰ 84 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਇੱਕ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਮਰ ਗਿਆ, ਅਲਜ਼ਾਈਮਰ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਕਾਰਨ ਲਗਭਗ ਡੇਢ ਸਾਲ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਮਗਰੋਂ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਕਤਲ ਮਗਰੋਂ ਭੀੜਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਦੇ ਇਲਜ਼ਾਮਾਂ ਦੇ ਕਲੰਕ ਤੋਂ ਕਦੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਹਿੜਾ ਨਹੀਂ ਛੁਡਾ ਸਕਿਆ।
ਮੌਤ ਦੇ ਦਿਨ ਬਾਰੇ ਸਰੋਤ ਇੱਕ-ਮਤ ਨਹੀਂ: ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦਾ ਇਨਫ਼ੋਬਾਕਸ 21 ਅਕਤੂਬਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਲਿਖਤ 29 ਅਕਤੂਬਰ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਉੱਤੇ 29 ਅਕਤੂਬਰ ਦੀ ਡੇਟਲਾਈਨ ਹੈ।
ਤੰਦਾਂ ’ਤੇ ਵਾਪਸਇਸਦੀਆਂ ਤੰਦਾਂ ਵੇਖੋ
ਸਰੋਤ
- H.K.L. Bhagat dead (29 October 2005), The Tribune. tribuneindia.com
- Nanavati submits report on 1984 riots (9 February 2005), The Tribune. tribuneindia.com
- Nanavati Commission report coverage (9 August 2005), The Tribune. tribuneindia.com
- Too little, too late (Teesta Setalvad, Communalism Combat, August-September 2005), Sabrang Communications. sabrang.com
- Justice Nanavati Commission of Inquiry (1984 Anti-Sikh Riots), Report, Volume II (Annexures), Annexure XI, Government of India, hosted by the Delhi High Court. delhihighcourt.nic.in
- H. K. L. Bhagat, Wikipedia (cited only for his ministerial offices). en.wikipedia.org