ਸੰਤ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦੂਜਾ ਵਰਤ ਖ਼ਤਮ ਕੀਤਾ

ਕੌਣ: ਸੰਤ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਰਤ ਖ਼ਤਮ ਕੀਤਾ), ਅਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੁਕਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਮੁਸਾਫ਼ਿਰ (ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਵੱਲੋਂ)।

ਕੀ ਹੋਇਆ: ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਨੇ 17 ਦਸੰਬਰ 1966 ਤੋਂ ਨਵਾਂ ਵਰਤ ਰੱਖਣ ਅਤੇ 27 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਆਤਮਦਾਹ ਕਰਨ ਦੀ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਦੇ ਉਸ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨੂੰ ਅਧੂਰਾ ਮੰਨਦੇ ਸਨ (ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦਾ ਦਰਜਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਪਿੰਡ), ਅਤੇ ਇਹ ਕਦਮ ਉਸੇ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਸੀ। 27 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ, ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਨੁਮਾਇੰਦਿਆਂ ਤੋਂ ਲਟਕਦੇ ਮਸਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਭਰੋਸੇ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵਰਤ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਕਿੱਥੇ: ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ।

ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: 1966 ਵਿੱਚ ਵਰਤ ਦੇ ਇਸ ਨਿਬੇੜੇ ਨਾਲ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਮੰਗਾਂ ਦੀ ਅਧੂਰੀ ਪੂਰਤੀ ਮੰਨ ਲਈ, ਅਤੇ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਭਰੋਸੇ ਲਏ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਨਿਭਾਏ ਗਏ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਮੁਲਾਂਕਣ:

• ਦਾਅ-ਪੇਚ ਪੱਖੋਂ: ਜੰਗ ਵੇਲੇ ਦੇਸ਼ਭਗਤੀ ਵਾਲਾ ਸੰਜਮ ਵਿਖਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਮੰਗਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਹੱਦ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਖਿੱਚਿਆ ਕਿ ਵੱਡਾ ਲੋਕ-ਟਕਰਾਅ ਹੋ ਜਾਵੇ।
• ਲੰਮੀ ਰਣਨੀਤੀ ਪੱਖੋਂ: ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਅੱਗੇ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਅਸਲ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਜਿਉਂ ਦੀਆਂ ਤਿਉਂ ਰਹਿ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੀ ਅਕਾਲੀ ਲਾਮਬੰਦੀ ਦਾ ਮੁੱਢ ਬੰਨ੍ਹਿਆ।

ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਅਸਰ: ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਹਕੂਮਤ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਈ ਹਰ ਵੱਡੀ ਗੱਲਬਾਤ ਇਸੇ ਢਰਰੇ ਦੇ ਪਰਛਾਵੇਂ ਹੇਠ ਚੱਲੀ: ਅਧੂਰਾ ਸਮਝੌਤਾ, ਅੱਗੇ ਪਾਇਆ ਫ਼ੈਸਲਾ, ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਨਾ ਹੋਏ ਵਾਅਦੇ। ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਦੇ ਅਧੂਰੇ ਸਮਝੌਤੇ ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਸਿਆਸੀ ਜਮਾਤ ਨੂੰ ਇਹ ਉਮੀਦ ਰੱਖਣੀ ਸਿਖਾ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਅਗਲੇ ਵਾਅਦੇ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਧੇ-ਅਧੂਰੇ ਹੀ ਨਿਭਾਏ ਜਾਣਗੇ।