ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਦੀ ਕੰਧ ਢਾਹੀ, ਸਿੱਖ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਰੋਸ ਕਰਦੇ ਰਹੇ

ਕੌਣ: ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਬਣਾ ਰਹੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫ਼ਸਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚੀਫ਼ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਡਬਲਯੂ. ਐੱਮ. ਹੇਲੀ ਵੀ ਸੀ; ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਮਹੰਤ; ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਿੱਖ; ਲਾਇਲਪੁਰ ਦੇ ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਫ਼ਤਾਵਾਰੀ ਖ਼ਾਲਸਾ ਅਖ਼ਬਾਰ ਨੇ ਇਸ ਰੋਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ; ਚੀਫ਼ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਸਰ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੈਂਟਰਲ ਸਿੱਖ ਲੀਗ ਦੇ ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਕਵੀਸ਼ਰ।

ਕੀ ਹੋਇਆ: ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਉਸ ਥਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਦੇਹ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਵਣਜਾਰਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਸਸਕਾਰ ਨੂੰ ਲੁਕਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣਾ ਘਰ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਮਈ 1913 ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਵਾਇਸਰੀਗਲ ਲੌਜ ਨੂੰ ਜਾਂਦੀ ਸੜਕ ਸਿੱਧੀ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਕੰਧ ਢਾਹ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਜ਼ਮੀਨ ਲਈ 39,133 ਰੁਪਏ ਮਹੰਤ ਦੇ ਕਾਬੂ ਹੇਠਲੇ ਇੱਕ ਟਰੱਸਟ ਵਿੱਚ ਜਮ੍ਹਾ ਕਰਵਾਏ ਗਏ ਸਨ। ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਬਾਗ਼ ਦੀ ਕੰਧ ਕਿਹਾ, ਅਤੇ ਹੇਲੀ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ਲੋਹੇ ਦਾ ਜੰਗਲਾ ਲਾਉਣ ਦੀ ਤਜਵੀਜ਼ ਰੱਖੀ।

ਰੋਸ ਪਹਿਲਾਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਧਿਆ, ਫਿਰ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਫੈਲ ਗਿਆ। ਵਾਇਸਰਾਏ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨੂੰ ਤਾਰਾਂ ਅਤੇ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਭੇਜੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਕੁਝ ਬਰਮਾ, ਚੀਨ, ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ। 27 ਜਨਵਰੀ 1914 ਨੂੰ ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੌਕੇ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੈਂਫ਼ਲਟ ਛਾਪਿਆ। ਫ਼ਰਵਰੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਕਸਬਿਆਂ ਦੇ ਦੀਵਾਨਾਂ ਨੇ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਆਪਣੇ ਖ਼ਰਚੇ ਉੱਤੇ ਕੰਧ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾਵੇ। ਚੀਫ਼ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਨੇ ਜੰਗਲਾ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਅਪ੍ਰੈਲ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਲੰਧਰ ਦੀ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਵਿੱਚ ਕੰਧ ਦਾ ਮਸਲਾ ਚੁੱਕਿਆ ਤਾਂ ਇਸ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਛੱਡਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 3 ਮਈ ਨੂੰ ਦੀਵਾਨ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਟਾਊਨ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਚੁਣ-ਚੁਣ ਕੇ ਸੱਦੇ ਲਗਭਗ 250 ਬੰਦਿਆਂ ਦਾ ਇਕੱਠ ਕੀਤਾ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਜੁਲਾਈ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਸਾ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ ਜ਼ਮਾਨਤ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਲਈ। ਜੰਗ ਕਾਰਨ ਇਹ ਰੋਸ ਲਹਿਰ ਰੁਕ ਗਈ।

ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਵੀਸ਼ਰ ਨੇ ਤਜਵੀਜ਼ ਰੱਖੀ ਕਿ 100 ਵਾਲੰਟੀਅਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜਥਾ 1 ਦਸੰਬਰ 1920 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਕੰਧ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾਵੇ, ਅਤੇ ਲਗਭਗ 700 ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਲਿਖਵਾਏ। ਜਥਾ ਕਦੇ ਤੁਰਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਦੀ ਇੱਕ ਕਮੇਟੀ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਮਨਜ਼ੂਰਸ਼ੁਦਾ ਨਕਸ਼ੇ ਮੁਤਾਬਕ ਨਵੀਂ ਕੰਧ ਬਣੇਗੀ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਉਸ ਸੰਸਥਾ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਅਤੇ ਇਹ ਤਾਰੀਖ਼ ਮਾਰਚ 1920 ਛਾਪਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਜਥੇ ਦੇ ਕੂਚ ਦੀ ਵਿਉਂਤ ਨੂੰ ਉਸੇ ਸਾਲ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਲੇਖ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਝੁਕ ਗਈ ਅਤੇ ਜਨਤਾ ਦੇ ਖ਼ਰਚੇ ਉੱਤੇ ਕੰਧ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤੀ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਕੈਲੰਡਰ 28 ਅਪ੍ਰੈਲ 1921 ਦੱਸਦਾ ਹੈ।

ਕਿੱਥੇ: ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਕਾਬ ਗੰਜ, ਰਾਇਸੀਨਾ, ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਨਵੀਂ ਸ਼ਾਹੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੇ ਨਾਲ; ਇਹ ਰੋਸ ਲਹਿਰ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਚੱਲੀ।

ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਕੰਧ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਮੰਗ ਨੇ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਚੀਫ਼ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਨਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਟਕਰਾਅ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਟੈਂਡ ਨੂੰ ਆਲੋਚਕ “ਕੌਮ ਦੀ ਪਿੱਠ ਵਿੱਚ ਛੁਰਾ” ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਅਖ਼ੀਰ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਝੁਕਣਾ ਪਿਆ।