ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ

ਕੌਣ: ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 1 ਅਪ੍ਰੈਲ 1621 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ। ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ (ਪੰਡਿਤਾਂ) ਦਾ ਇੱਕ ਟੋਲਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲ ਗਵਰਨਰ ਇਫ਼ਤਿਖ਼ਾਰ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਜ਼ੁਲਮ ਸਹੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਥੀ ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ, ਭਾਈ ਸਤੀ ਦਾਸ ਅਤੇ ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ (ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਦਿਆਲ ਦਾਸ)। ਭਾਈ ਜੈਤਾ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸੀਸ ਅਨੰਦਪੁਰ ਲੈ ਕੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ, ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਇੱਕ ਵਪਾਰੀ, ਜੋ ਧੜ ਲੈ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਗੋਬਿੰਦ ਦਾਸ, ਜੋ ਉਦੋਂ ਨੌਂ ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਣੇ।

ਕੀ ਹੋਇਆ: 25 ਮਈ 1675 ਨੂੰ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਿਤਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਟੋਲਾ, ਜੋ ਮੁਗ਼ਲ ਗਵਰਨਰ ਇਫ਼ਤਿਖ਼ਾਰ ਖ਼ਾਨ ਦੀਆਂ ਕੱਟੜ ਨੀਤੀਆਂ ਤੋਂ ਤੰਗ ਆ ਕੇ ਬੇਵੱਸ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਦੁੱਖ ਭਰੀ ਦਾਸਤਾਨ ਸੁਣਾਉਣ ਅਨੰਦਪੁਰ ਆਇਆ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਜਾਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਜੋ ਜਾਂ ਤਾਂ ਇਹ ਧੱਕਾ ਦੂਰ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਉੱਤੇ ਚੱਲਣ ਦੇ ਹੱਕ ਲਈ ਜਾਨ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ। 8 ਜੁਲਾਈ 1675 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੋਬਿੰਦ ਦਾਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਥਾਪਿਆ, ਅਤੇ 11 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਅਨੰਦਪੁਰ ਤੋਂ ਚੱਲ ਪਏ। ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਬਾਰੇ ਸਰੋਤ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ। ਆਮ ਮਾਨਤਾ ਇਹ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਗਰੇ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਭੱਟ ਵਹੀਆਂ ਬਾਰੇ ਤਾਜ਼ਾ ਖੋਜ ਇਸ ਨੂੰ 12 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਮਲਿਕਪੁਰ ਰੰਘੜਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰਹਿੰਦ ਅਤੇ ਬੱਸੀ ਪਠਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਕੈਦ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਫਿਰ ਲੋਹੇ ਦੇ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ 4 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲਣ ਜਾਂ ਕੋਈ ਕਰਾਮਾਤ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਆਖਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੋਵਾਂ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਇਹ ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਕਿ ਰੱਬ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਦਖ਼ਲ ਦੇਣਾ ਕਦੇ ਵੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। 11 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰੇਆਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੀਸ ਵੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦਿਨ ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਨੂੰ ਆਰੇ ਨਾਲ ਚੀਰਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸਤੀ ਦਾਸ ਨੂੰ ਜਿਊਂਦਾ ਸਾੜਿਆ ਗਿਆ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਆਪਣੀ 350ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਦੇ ਸਮਾਗਮ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨਾਂ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦਿਨ ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਹੈ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਐੱਚ. ਐੱਸ. ਭਾਟੀਆ ਅਤੇ ਐੱਸ. ਆਰ. ਬਖ਼ਸ਼ੀ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਕੇ, ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ ਨੂੰ ਉਬਲਦੇ ਤਰਲ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸਤੀ ਦਾਸ ਦੇ ਟੁਕੜੇ-ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਰਾਤ ਪੈਣ ਉੱਤੇ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਧੜ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲੈ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣਾ ਘਰ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਧੂੜ ਭਰੀ ਹਨੇਰੀ ਦੀ ਓਟ ਵਿੱਚ ਸੀਸ ਲੈ ਕੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ 16 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ।

ਕਿੱਥੇ: ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ, ਦਿੱਲੀ, ਜਿੱਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੀਸ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਉਸ ਥਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਧੜ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਵਿੱਚ ਸੀਸ ਗੰਜ ਸੀਸ ਦੇ ਸਸਕਾਰ ਦੀ ਥਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ।

ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: ਸਿੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੀ ਚਾਦਰ, ਯਾਨੀ ਧਰਮ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ, ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸ ਕਦਮ ਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਅਕੀਦੇ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਰਾਖੀ ਵਜੋਂ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ: ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਤਿਲਕ ਅਤੇ ਜੰਝੂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸਭ ਦੇ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਉੱਤੇ ਚੱਲਣ ਦੇ ਹੱਕ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕਾਂ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਰ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਆਖਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਬਚਿੱਤਰ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਹੀਦੀ ਹਰ ਸਾਲ 24 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।