ਕੀ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਅਟੱਲ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸਮਾਂ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪੁਰਬ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕਿਉਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ?

ਦਾਅਵਾ: ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਆਖ਼ਰੀ ਚਾਰਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਤਰੀਕਾਂ ਹਾਲਾਤ ਨੇ ਤੈਅ ਕੀਤੀਆਂ। ਰਾਮਚੰਦਰ ਗੁਹਾ (ਸਕਰੋਲ, 2015) ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ 31 ਮਈ 1984 ਨੂੰ ਬਰਾੜ ਨੂੰ ਕੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ: ਸਿਵਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਕੰਟਰੋਲ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਅਕਾਲੀਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਅਟਕ ਗਈ ਸੀ, ਅਕਾਲੀ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਤੋਂ ਮੋਰਚੇਬੰਦੀ ਨਹੀਂ ਹਟਵਾ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਨੇ 3 ਜੂਨ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਅਨਾਜ ਬਾਹਰ ਜਾਣਾ ਰੋਕਣ ਦੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦੇ ਡਰੋਂ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪ੍ਰਣਬ ਮੁਖਰਜੀ ਦੀ ਯਾਦਾਂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਮੁਤਾਬਕ, ਜਿਸ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਆਈਏਐੱਨਐੱਸ ਨੇ ਜਨਵਰੀ 2016 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ, ਮਈ 1984 ਤੱਕ “ਫ਼ੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਤੋਂ ਸਿਵਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਚਾਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ”। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ (1 ਜੂਨ 2014) ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਇਹ ਦਾਅਵੇ ਵੀ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਕਿ 10 ਜੂਨ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਹੋਣਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਤਰੀਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੇ ਹੁਕਮ ਸਨ। ਤਰੀਕ ਬਾਰੇ ਬਰਾੜ ਨੇ 2004 ਵਿੱਚ ਰਿਡਿਫ਼ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪੁਰਬ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਮੇਲ “ਇੱਕ ਇਤਫ਼ਾਕ ਸੀ” ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਕੋਲ “ਬਸ ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਦਿਨ ਹੀ ਸਨ”।

ਸਰੋਤਾਂ ਵਾਲੇ ਤੱਥ:

• ਸਮਝੌਤੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚੀਆਂ ਗੱਲਾਂ। ਕੁਲਦੀਪ ਨਈਅਰ (ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ, 8 ਜੁਲਾਈ 2012) ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ 1983 ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਕੈਬਨਿਟ ਦੀ ਇੱਕ ਉਪ-ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ ਰਾਹੀਂ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨਾਲ ਤੈਅ ਹੋਇਆ ਫ਼ਾਰਮੂਲਾ ਮੰਨ ਲਿਆ, ਪਰ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਬਿਆਨ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਖਰਾ ਸੀ, ਅਤੇ “ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਆਖ਼ਰੀ ਪਲ ਆਪਣਾ ਮਨ ਬਦਲ ਲਿਆ ਸੀ”। ਕ੍ਰਿਸ਼ਚੀਅਨ ਸਾਇੰਸ ਮੌਨੀਟਰ (26 ਜੂਨ 1984) ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ 20 ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ “ਲਗਭਗ ਹੋ ਹੀ ਗਿਆ ਸੀ” ਅਤੇ ਹਰ ਵਾਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ 11ਵੇਂ ਘੰਟੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਈ।
• ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਅਸਹਿਮਤੀ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਦੀ ਕਮਾਨ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲੇ ਮੇਜਰ ਜਨਰਲ ਜਗਦੀਸ਼ ਸਿੰਘ ਜਾਮਵਾਲ ਨੇ ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਇਸ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਹੁਕਮ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ।” ਇਸ ਵਿੱਚ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਪੀ. ਸੀ. ਕਟੋਚ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ “ਕਾਹਲੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ” ਕਿਹਾ। ਉਹ ਸਿੱਖ ਜਨਰਲ, ਜਿਸ ਹੇਠ ਬਰਾੜ ਅਤੇ ਸੁਬੇਗ ਸਿੰਘ ਨੇ 1971 ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਗੁਹਾ ਦੇ ਬਿਆਨ ਮੁਤਾਬਕ ਬੋਲਿਆ, “ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਉਹ ਮਸਲਾ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਜੋ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਆਪ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਸੀ।” ਬਰਾੜ ਨੇ ਆਪ ਕਿਹਾ “ਕਾਸ਼ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕੰਮ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ”, ਪਰ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਸੀ: ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਖੂਹ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਨ ਸੀ, ਅਤੇ ਖ਼ਬਰ ਫੈਲਣ ਨਾਲ “ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਹੜ੍ਹ” ਆ ਜਾਂਦਾ (ਰਿਡਿਫ਼)।
• ਸੱਤਾ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਹੋਰ ਲੋਕ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਬੀ. ਡੀ. ਪਾਂਡੇ ਨੇ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਬੋਲਿਆ ਅਤੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ (ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ)। ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਗਿਆਨੀ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪ੍ਰੈੱਸ ਸਕੱਤਰ ਤਰਲੋਚਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦ ਕੈਰਾਵੈਨ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੂੰ “ਯੋਜਨਾ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਪਤਾ ਸੀ”। ਕਮਲ ਨਾਥ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦ ਕੈਰਾਵੈਨ (ਹਰਤੋਸ਼ ਸਿੰਘ ਬਲ, 2014) ਨੇ ਦਿੱਤਾ, ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ 13 ਮਈ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ “ਅਸੀਂ ਸੰਤ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨਾਲ ਬਾਹਰੋਂ ਨਜਿੱਠ ਸਕਦੇ ਹਾਂ”, ਪਰ ਉਹ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਕਾਇਲ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ।
• ਤਰੀਕਾਂ ਦਾ ਕਰਮ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਨਰਲ ਸੁੰਦਰਜੀ ਨੂੰ 27 ਮਈ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਹਰੀ ਝੰਡੀ ਮਿਲੀ, ਬਰਾੜ ਨੂੰ 3 ਜੂਨ ਤੱਕ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, 3 ਜੂਨ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪੁਰਬ ਲਈ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਸੈਂਕੜੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਮੌਜੂਦ ਸਨ, ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਹਮਲਾ 5 ਜੂਨ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਗੁਹਾ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ 3 ਜੂਨ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਕਰਫ਼ਿਊ “ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪੁਰਬ ਮਨਾਉਣ ਦੇਣ ਲਈ” ਹਟਾਇਆ ਗਿਆ; ਬਲ 5 ਜੂਨ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨੂੰ “ਬੇਹੱਦ ਸਮੱਸਿਆ ਵਾਲਾ” ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਕਰਫ਼ਿਊ ਨੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਫਸਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਸਰੋਤ ਇਸ ਬਾਰੇ ਇੱਕ-ਮੱਤ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਾਹਰ ਜਾ ਸਕਦੇ ਸਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।

ਪੰਥਕ ਜਵਾਬ: ਭਾਈ ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਉਸ ਸਿਲਸਿਲੇ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਠਹਿਰਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਜੂਨ 1984 ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਸਿੱਖ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ 1981 ਅਤੇ 1982 ਵਿੱਚ ਅਕਾਲੀ ਆਗੂਆਂ ਦੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਲੰਮੀਆਂ ਗੱਲਬਾਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਿਆ, ਅਤੇ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਹਿੰਦੂ ਵੋਟ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਰਾਹ ਚੁਣਿਆ। ਅਨਸਟਾਪੇਬਲ ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਇੱਕ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਮਲੇ ਵੇਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਇੱਕੋ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕਈ ਬੰਦੇ ਸਨ, ਜਿਹੜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਹੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ ਸਨ ਸਗੋਂ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦਬਾਅ ਪਾ ਕੇ ਮਨਾਉਂਦੇ ਸਨ ਜਦੋਂ ਉਹ ਡਾਵਾਂਡੋਲ ਸਨ। ਉਹ ਅਰੁਣ ਨਹਿਰੂ ਅਤੇ ਅਰੁਣ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਂ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਸ਼ਾਇਦ ਚਿਦੰਬਰਮ ਅਤੇ ਕੇਪੀਐੱਸ ਗਿੱਲ ਦੇ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗੇ ਹੋਰਾਂ ਦੇ, ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਰੁਣ ਸਿੰਘ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਸਨ। ਉਹ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਗਿਆਨੀ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਵੀ ਰਿਕਾਰਡ ਦੀ ਸੁਧਾਈ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਉੱਤੇ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਨਹੀਂ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਰੋਸੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਇਸੇ ਲਈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਏ ਤਾਂ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਆਏ। ਸਿੱਖ ਰਿਸਰਚ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ (4 ਜੂਨ 2024) ਦਲੀਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਰੱਖਦੀ ਸੀ ਭਾਵੇਂ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਅੰਦਰ ਹੁੰਦੇ ਜਾਂ ਨਾ, ਇਸ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਬਣ ਰਹੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ “ਹਮਲੇ ਦਾ ਸਮਾਂ ਬਹੁਤ ਸੋਚ-ਸਮਝ ਕੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੁਣਿਆ ਕਿ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਵੇ”। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਦਿਨ “ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਬਕ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ” ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਗਿਆਨੀ ਰਘਬੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ 2024 ਵਿੱਚ 40ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਮੌਕੇ ਇਸ ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਤੀਜਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ ਕਿਹਾ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਧਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਮੁਆਫ਼ੀ ਮੰਗਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ (ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ)। ਤਰਲੋਚਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ “ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅਮਨ ਨੂੰ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਮੁੱਢ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਸਲ ਦਿੱਤਾ”।