ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਯਾਦਗਾਰ ਸ਼ਹੀਦਾਂ

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਯਾਦਗਾਰ ਸ਼ਹੀਦਾਂ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਿੰਘਾਂ ਅਤੇ ਸਿੰਘਣੀਆਂ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਕੰਪਲੈਕਸ ਅੰਦਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਥੜ੍ਹਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਾਰੀ ਗਈ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਕਾਰ ਸੇਵਾ ਬਾਬਾ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਖ਼ਾਲਸਾ ਧੁੰਮਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀ। ਖੋਲ੍ਹੇ ਗਏ ਸਰੋਤ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦੇ ਕਿ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਇਸ ਨੂੰ ਕੌਣ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 20 ਫ਼ਰਵਰੀ 2002: ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਅੰਤ੍ਰਿੰਗ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਉਸਾਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ (ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ)।
• 27 ਮਈ 2005: ਬੀਬੀ ਜਗੀਰ ਕੌਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਅੰਤ੍ਰਿੰਗ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਰ ਪਰਿਕਰਮਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਮੀਨਾਰ-ਏ-ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਘੱਲੂਘਾਰਾ 1984 ਨਾਂ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ। ਨਵੰਬਰ 2008 ਤੱਕ ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਯੋਜਨਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇੱਕ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਈ ਯੋਜਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।
• 20 ਮਈ 2012: ਕਾਰ ਸੇਵਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਜਥੇਦਾਰ ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਚਾਂਦੀ ਦੀ ਕਹੀ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾ ਟੱਕ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਨੂੰ ਘੱਲੂਘਾਰਾ ਕਿਹਾ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਇਹ ਕੰਮ ਟਕਸਾਲ ਦੇ ਸਪੁਰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਫ਼ੰਡ ਸਿੱਧੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਦਾਨ ਤੋਂ ਆਉਣੇ ਸਨ। ਕਈ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਨੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਦਲ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਦੂਰ ਰਿਹਾ।
• 6 ਜੂਨ 2012: ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਮੱਕੜ ਨੇ ਮੁੱਖ ਸਮਾਗਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਥੜ੍ਹਾ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਬੇਸਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਰੱਖਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਅਮਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬੀਜੇਪੀ ਦੇ ਬਲਬੀਰ ਪੁੰਜ ਨੇ ਯਾਦਗਾਰ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਸੁਖਬੀਰ ਬਾਦਲ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸੂਬਾ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਇਸ ਨਾਲ ਕੋਈ ਲੈਣਾ-ਦੇਣਾ ਨਹੀਂ (ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ)।
• 27 ਜਾਂ 28 ਅਪ੍ਰੈਲ 2013: ਯਾਦਗਾਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਉੱਤੇ ਲੱਗੀ ਇਬਾਰਤ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਅਤੇ “ਹੋਰ ਸ਼ਹੀਦਾਂ” ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਗਈ, ਅਤੇ ਤਖ਼ਤੀਆਂ ਉੱਤੇ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ, ਭਾਈ ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਸੁਬੇਗ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਥਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਂ ਹਨ। ਬੀਜੇਪੀ ਦੇ ਸੂਬਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਯਾਦਗਾਰ ਫ਼ਿਰਕੂ ਸਦਭਾਵਨਾ ਉੱਤੇ ਅਸਰ ਪਾ ਸਕਦੀ ਹੈ (ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ, 29 ਅਪ੍ਰੈਲ 2013)।
• 6 ਜੁਲਾਈ 2017: ਬੇਸਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਤਸਵੀਰਾਂ ਦੀ ਗੈਲਰੀ ਲਈ ਕਾਰ ਸੇਵਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਟਕਸਾਲ ਦੇ ਮੁਖੀ, ਜਥੇਦਾਰ ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ, ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਹੈੱਡ ਗ੍ਰੰਥੀ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਬਡੂੰਗਰ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਕੀਤੀ। ਬਡੂੰਗਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉੱਥੇ ਲਗਭਗ 300 ਤਸਵੀਰਾਂ ਲਾਈਆਂ ਜਾਣਗੀਆਂ।

ਨਾਂ। ਮਾਰੇ ਗਏ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਸਰਕਾਰੀ ਸੂਚੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਟਕਸਾਲ ਨੇ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਕੋਲ 743 ਨਾਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਸੀ, ਜੋ 1984 ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ 10,000 ਰੁਪਏ ਦੇ ਮੁਆਵਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੀ, ਅਤੇ ਟਕਸਾਲ ਨੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ, ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਇੱਕ ਜਥੇਬੰਦੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਦੋ ਸੂਚੀਆਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ, ਜੋ ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ 890 ਨਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕੁਝ ਫ਼ਰਕ ਰਹਿ ਗਏ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ (ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ, 2018)।

ਅੱਜ ਇਸ ਦੇ ਕੀ ਅਰਥ ਹਨ। ਅਸ਼ੋਕਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ 1984 ਲਈ ਸਿੱਖ ਯਾਦਗਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਨੋਟ ਇਸ ਨੂੰ 2013 ਦੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਿੱਖ ਅਸਥਾਨ ਦਾ ਰੂਪ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸੱਚ ਦੀ ਕੰਧ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਿਲੇਨੀਅਮ ਪੋਸਟ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਵਾਦਤ ਯਾਦਗਾਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਲੱਗੀ ਹੈ।