ਚਾਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ

ਚਾਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਹਨ: ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ, ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿ ਚੌਹਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾਈ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਅਰਦਾਸ ਜਦੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਇਕੱਲਿਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਚਾਰੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ

• ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਜਨਮ 26 ਜਨਵਰੀ 1687 ਨੂੰ ਪਾਉਂਟਾ ਵਿੱਚ, ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਦੇ ਘਰ। ਲਗਭਗ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਹ 100 ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰੰਘੜਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਗਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਲੁੱਟਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ 1700 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਤਾਰਾਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕੀਤੀ।
• ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ, ਜਨਮ 14 ਮਾਰਚ 1691 ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ, ਮਾਤਾ ਜੀਤੋ ਦੇ ਘਰ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1699 ਵਿੱਚ, ਅੱਠ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਖੰਡੇ-ਬਾਟੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਛਕੀ।
• ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ, ਜਨਮ 17 ਨਵੰਬਰ 1696 ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ, ਜਨਮ ਉੱਥੇ ਹੀ 25 ਫ਼ਰਵਰੀ 1699 ਨੂੰ, ਵੀ ਮਾਤਾ ਜੀਤੋ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। 5 ਦਸੰਬਰ 1700 ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਜੀਤੋ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਮਗਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਾਦੀ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਕੀਤੀ।

ਚਮਕੌਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਦੋ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ। 5 ਤੋਂ 6 ਦਸੰਬਰ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਖ਼ਾਲੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਕਾਫ਼ਲਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਦਸਤੇ ਦੀ ਕਮਾਨ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਸੀ, ਹੜ੍ਹ ਨਾਲ ਚੜ੍ਹੀ ਸਰਸਾ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਉਸੇ ਸ਼ਾਮ ਚਮਕੌਰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਲਗਭਗ ਚਾਲੀ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੋ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਸਮੇਤ ਕੰਧਾਂ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਹਵੇਲੀ ਵਿੱਚ ਪਨਾਹ ਲਈ। ਜੰਗ 7 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਵੇਲੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਅਸਲਾ ਮੁੱਕ ਗਿਆ ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਪੰਜ-ਪੰਜ ਦੇ ਜਥਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ। ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਇੱਕ ਹੱਲੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਿਆਂ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦਿਨ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵੱਲ ਆਖ਼ਰੀ ਹੱਲੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਥਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾਈ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਡਿੱਗਦੇ ਵੇਖਿਆ ਸੀ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕਤਲਗੜ੍ਹ ਉਸ ਥਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਮੁਨਸ਼ੀ ਦੀ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਚਿੱਠੀ, ਜੋ ਅਹਕਾਮ-ਏ-ਆਲਮਗੀਰੀ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਚਮਕੌਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਸਰਹਿੰਦ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ ਦੋ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ। ਸਰਸਾ ਉੱਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਵਿੱਛੜ ਕੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ, ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਸੋਈਆ ਗੰਗੂ ਮੋਰਿੰਡੇ ਨੇੜੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਲੈ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਗ਼ਦਾਰੀ ਕੀਤੀ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਦੀ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਐਂਟਰੀ ਮੁਤਾਬਕ 7 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਨੀ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਮਾਨੀ ਖ਼ਾਨ ਰੰਘੜ ਨੇ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਠੰਢੇ ਬੁਰਜ ਵਿੱਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ; ਗੁਜਰੀ ਬਾਰੇ ਐਂਟਰੀ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 8 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 9 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ੌਜਦਾਰ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕਰਨ ਬਦਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੌਲਤ ਅਤੇ ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ ਦੇਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 11 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੀਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਊਂਦੇ ਚਿਣ ਦੇਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਰਵਾਇਤ ਮੁਤਾਬਕ ਉਹ ਦੀਵਾਰ ਛਾਤੀ ਦੀ ਉਚਾਈ ਉੱਤੇ ਢਹਿ ਪਈ (ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਐਂਟਰੀ), ਸਿਰ ਢਕਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ (ਗੁਜਰੀ ਬਾਰੇ ਐਂਟਰੀ)। 12 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਪਹੁੰਚਦਿਆਂ ਹੀ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਨੇ ਠੰਢੇ ਬੁਰਜ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕੀਤਾ।

ਤਾਰੀਖ਼ ਬਾਰੇ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਇਨ੍ਹਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਸੰਬਰ 1705 ਦਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉੱਪਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਆਧੁਨਿਕ ਲਿਖਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਸੰਬਰ 1704 ਦਾ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ; ਚਮਕੌਰ ਬਾਰੇ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦਾ ਲੇਖ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰੀ ਰਾਮ ਗੁਪਤਾ ਨੇ ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਨੂੰ 22 ਦਸੰਬਰ 1704 ਵਿੱਚ ਬਦਲਿਆ ਅਤੇ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਪੁਰੇਵਾਲ ਦੀ ਦਲੀਲ ਹੈ ਕਿ ਤਾਰੀਖ਼ 7 ਦਸੰਬਰ ਹੈ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸ ਕਰਕੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਥ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਹਰ ਅਰਦਾਸ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਸਾਲਾਨਾ ਮੇਲੇ ਉੱਤੇ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ: ਚਮਕੌਰ ਵਿੱਚ ਪੋਹ ਦੀ 8 ਤਰੀਕ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਨੇੜੇ ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ 25 ਤੋਂ 28 ਦਸੰਬਰ ਤੱਕ, ਜਿੱਥੇ ਚਾਰ ਅਸਥਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹਨ।