ਜਸਕਰਨ ਕੌਰ
Jaskaran Kaur
ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਵਕੀਲ, ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਸਹਿ-ਬਾਨੀ ਅਤੇ ਨਵੰਬਰ 1984 ਦੇ ਕਤਲੇਆਮ ਬਾਰੇ ਟਵੈਂਟੀ ਯੀਅਰਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਪਿਊਨਿਟੀ (ਦੂਜਾ ਐਡੀਸ਼ਨ 2006) ਦੀ ਲੇਖਕ; ਰਿਡਿਊਸਡ ਟੂ ਐਸ਼ਜ਼ (2003) ਦੀ ਯੋਗਦਾਨੀ ਲੇਖਕ।
ਜਸਕਰਨ ਕੌਰ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਵਕੀਲ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਸਹਿ-ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਅਮਰੀਕਾ ਸਥਿਤ ਗ਼ੈਰ-ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਜਥੇਬੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਕੀਤੇ ਜੁਰਮਾਂ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਤਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮਿਲਦੀ ਸਜ਼ਾ ਤੋਂ ਛੋਟ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ 2006 ਦਾ ਲੇਖਕ ਬਾਰੇ ਨੋਟ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਸਹਿ-ਬਾਨੀ ਅਤੇ ਸਹਿ-ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਈਕੋਇੰਗ ਗ੍ਰੀਨ ਪ੍ਰੋਫ਼ਾਈਲ ਇਸ ਨੂੰ ਸਹਿ-ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਹਿ-ਚਲਾਉਣ ਦੇ ਵੀਹ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰੋਫ਼ਾਈਲ ਬਿਨਾਂ ਤਾਰੀਖ਼ ਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸਾਈਟ ਮੁਤਾਬਕ 2004 ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਵੀਹ ਸਾਲ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ 2006 ਦੀ ਫ਼ੈਲੋਸ਼ਿਪ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਬਾਅਦ ਦਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਨੋਟ ਮੁਤਾਬਕ ਉਹ ਯੇਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ ਹਾਰਵਰਡ ਲਾਅ ਸਕੂਲ ਦੇ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਹਨ; ਸਿੱਖਆਰਆਈ ਦੀ ਪ੍ਰੋਫ਼ਾਈਲ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੋਗਤਾ ਨਾਲ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਟਵੈਂਟੀ ਯੀਅਰਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਪਿਊਨਿਟੀ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਨਵੰਬਰ 1984 ਦੇ ਕਤਲੇਆਮ ਬਾਰੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਿਡਿਊਸਡ ਟੂ ਐਸ਼ਜ਼ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਲਈ, ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਲਾਪਤਾ ਕਰਨ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਰਿਪੋਰਟ ਹੈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੰਮ, ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ
- 2001: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਾਰਵਰਡ ਹਿਊਮਨ ਰਾਈਟਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੀ ਗਰਮੀਆਂ ਦੀ ਫ਼ੈਲੋਸ਼ਿਪ ਉੱਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ, ਇਹ ਘੋਖਣ ਲਈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨੇ ਲਾਪਤਾ ਕੀਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦਾਇਰ ਹੇਬੀਅਸ ਕਾਰਪਸ ਦੀਆਂ ਪਟੀਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਨਜਿੱਠਿਆ; ਇਹ ਅਧਿਐਨ ਹਾਰਵਰਡ ਹਿਊਮਨ ਰਾਈਟਸ ਜਰਨਲ ਵਿੱਚ ਛਪਿਆ (ਲੇਖਕ ਬਾਰੇ ਨੋਟ)।
- ਮਈ 2003: ਰਿਡਿਊਸਡ ਟੂ ਐਸ਼ਜ਼: ਦ ਇਨਸਰਜੈਂਸੀ ਐਂਡ ਹਿਊਮਨ ਰਾਈਟਸ ਇਨ ਪੰਜਾਬ, ਫ਼ਾਈਨਲ ਰਿਪੋਰਟ: ਵੌਲੀਅਮ ਵਨ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਲਾਪਤਾ ਕਰਨ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਤਾਲਮੇਲ ਕਮੇਟੀ ਲਈ ਸਾਊਥ ਏਸ਼ੀਆ ਫ਼ੋਰਮ ਫ਼ਾਰ ਹਿਊਮਨ ਰਾਈਟਸ ਵੱਲੋਂ ਕਾਠਮੰਡੂ ਵਿੱਚ ਛਾਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਟਾਈਟਲ ਪੇਜ ਰਾਮ ਨਾਰਾਇਣ ਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ, ਅਸ਼ੋਕ ਅਗਰਵਾਲ ਅਤੇ ਜਸਕਰਨ ਕੌਰ ਨਾਲ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਾਅਦ ਦਾ ਲੇਖਕ ਬਾਰੇ ਨੋਟ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯੋਗਦਾਨੀ ਲੇਖਕ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਹਿਊਮਨ ਰਾਈਟਸ ਵਾਚ ਨੇ 634 ਸਫ਼ਿਆਂ ਦੀ ਇਸ ਜਿਲਦ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਕੌਮੀ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਮਿਸ਼ਨ ਕੋਲ ਲੰਬਿਤ 672 ਲਾਪਤਾ ਕਰਨ ਦੇ ਕੇਸ ਦਰਜ ਕਰਦੀ ਹੈ।
- 2004: ਇਨਸਾਫ਼ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੀ ਹੈ (ਇਸ ਦੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ “2004 ਤੋਂ”) ਅਤੇ ਉਹ ਸੁਖਮਨ ਸਿੰਘ ਧਾਮੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਥਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਟਵੈਂਟੀ ਯੀਅਰਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਪਿਊਨਿਟੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਐਡੀਸ਼ਨ ਉਸੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਛਪਦਾ ਹੈ; ਦੂਜੇ ਐਡੀਸ਼ਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੋ ਸਾਲ ਲੰਘ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।
- ਅਕਤੂਬਰ 2006: ਟਵੈਂਟੀ ਯੀਅਰਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਪਿਊਨਿਟੀ ਦਾ ਦੂਜਾ ਐਡੀਸ਼ਨ ਨਾਨਾਵਤੀ ਰਿਪੋਰਟ, ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਐਕਸ਼ਨ ਟੇਕਨ ਰਿਪੋਰਟ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਮੁਆਫ਼ੀ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਪੂਰਕ, “ਸਟੋਨਵਾਲਿੰਗ ਜਸਟਿਸ: ਦ ਨਾਨਾਵਤੀ ਰਿਪੋਰਟ ਐਂਡ ਇਟਸ ਆਫ਼ਟਰਮਾਥ”, ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਤਾਬ ਉਸ ਸਬੂਤ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਮਿਸ਼ਰਾ ਅਤੇ ਨਾਨਾਵਤੀ, ਦੋਵਾਂ ਕਮਿਸ਼ਨਾਂ ਕੋਲ ਸੀ, ਅਤੇ “ਸਾਫ਼ ਸਾਬਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਾਂਗਰਸ (ਆਈ) ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸੀਨੀਅਰ ਅਹੁਦੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਨਵੰਬਰ 1984 ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਕਤਲੇਆਮ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਕੀਤੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅੰਜਾਮ ਦਿੱਤਾ”। ਇਹ ਇਨਸਾਫ਼ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਕੋਰਟ ਦਾ ਨਹੀਂ।
- 2006: ਈਕੋਇੰਗ ਗ੍ਰੀਨ ਗਲੋਬਲ ਫ਼ੈਲੋ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਈਕੋਇੰਗ ਗ੍ਰੀਨ ਪ੍ਰੋਫ਼ਾਈਲ, ਜੋ ਫ਼ੈਲੋਸ਼ਿਪ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਬਾਅਦ ਲਿਖੀ ਗਈ, ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਨਸਾਫ਼ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਵੀਹ ਸਾਲ ਸਹਿ-ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਹਿ-ਚਲਾਉਣ ਮਗਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੋਰ ਗ਼ੈਰ-ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਕੰਮ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਰਿਪੋਰਟ ਲਈ ਜੋ ਨਵੰਬਰ 1984 ਦੇ ਕਤਲੇਆਮ ਬਾਰੇ ਹਲਫ਼ਨਾਮਿਆਂ, ਸਰਕਾਰੀ ਜਾਂਚ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਅਤੇ ਅਖ਼ਬਾਰੀ ਬਿਆਨਾਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਜਥੇਬੰਦੀ ਲਈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੱਥ ਵਟਾਇਆ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਕੰਮ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦਾ ਰਹੇ।
ਤੰਦਾਂ ’ਤੇ ਵਾਪਸਇਸਦੀਆਂ ਤੰਦਾਂ ਵੇਖੋ
ਸਰੋਤ
- Twenty Years of Impunity: The November 1984 Pogroms of Sikhs in India (Jaskaran Kaur), pp. iii and viii (author note and preface), Ensaaf, 2nd edition, October 2006. 1984sikh-archive.org
- Reduced to Ashes: The Insurgency and Human Rights in Punjab, Final Report: Volume One (Ram Narayan Kumar with Amrik Singh, Ashok Agrwaal and Jaskaran Kaur), title page and credits, South Asia Forum for Human Rights, Kathmandu, May 2003 (scan on the Internet Archive). archive.org
- India: Justice Eludes Families of the 'Disappeared' in Punjab (10 June 2003), Human Rights Watch. hrw.org
- Reduced to Ashes (authors' profiles), SikhRI. sikhri.org
- Jaskaran Kaur (2006 Global Fellow), Echoing Green. fellows.echoinggreen.org
- About Ensaaf, Ensaaf. ensaaf.org