ਹਮੀਦ ਗੁਲ

ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਹਮੀਦ ਗੁਲ ਮਾਰਚ 1987 ਤੋਂ ਮਈ 1989 ਤੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਇੰਟਰ-ਸਰਵਿਸਿਜ਼ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ (ਆਈਐੱਸਆਈ) ਦਾ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਜਨਰਲ ਰਿਹਾ, ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬੇਨਜ਼ੀਰ ਭੁੱਟੋ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਲਾ ਦਿੱਤਾ। 15 ਅਗਸਤ 2015 ਨੂੰ ਮੁਰੀ ਵਿੱਚ ਦਿਮਾਗ਼ ਦੀ ਨਾੜੀ ਫਟਣ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ। ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਤਾਲਿਬਾਨ ਦਾ ਪੱਕਾ ਹਮਾਇਤੀ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ, ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਗਰੁੱਪਾਂ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਭਾਰਤੀ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕਹੇ ਬਾਰੇ ਦੂਜੇ ਹੱਥ ਦੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਸਿੱਖ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਸਰੋਤ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦੇ ਬੋਲ ਅਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਇਹ ਗੱਲ ਵੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• ਮਾਰਚ 1987। ਜਨਰਲ ਜ਼ਿਆ-ਉਲ-ਹੱਕ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਈਐੱਸਆਈ ਦਾ ਮੁਖੀ ਨਾਮਜ਼ਦ ਹੋਇਆ।
• 1988। ਡਾਅਨ ਦੇ ਐਤਵਾਰੀ ਮੈਗਜ਼ੀਨ (ਸ਼ੇਖ਼ ਅਜ਼ੀਜ਼, 12 ਜੁਲਾਈ 2015) ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਗੁਲ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬੇਨਜ਼ੀਰ ਭੁੱਟੋ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵੱਲੋਂ ਸੰਭਾਵੀ ਖ਼ਤਰੇ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਟਾਲਣ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕਰਨ ਦੀ ਤਜਵੀਜ਼ ਰੱਖੀ, ਅਤੇ ਭੁੱਟੋ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਪੱਤਾ ਛੱਡ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਲੇਖ ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਸਰੋਤ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦਾ।
• 1988 ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ। ਭਾਰਤੀ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਐਨਾਲਿਸਟ ਬੀ. ਰਮਨ ਨੇ 2004 ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਕਿ ਗੁਲ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨੀ ਗਰੁੱਪਾਂ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਵੇਂ ਖ਼ਤਰੇ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਟਾਲਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਦੱਸ ਕੇ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਰਮਨ ਮੁਤਾਬਕ ਜਦੋਂ ਭੁੱਟੋ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰੁਕਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਤਾਂ ਗੁਲ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਅਸਥਿਰ ਰੱਖਣਾ ਟੈਕਸ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪੈਸਾ ਵੀ ਖ਼ਰਚ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫ਼ੌਜ ਕੋਲ ਇੱਕ ਵਾਧੂ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਹੋਣ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਰੀਡਿਫ਼ ਦੀ ਉਸੇ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ ਗੁਲ ਨੇ ਆਪ ਪੰਜਾਬ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ।
• 1988। ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਿਸਰਚ ਐਂਡ ਐਨਾਲਿਸਿਸ ਵਿੰਗ ਦੇ ਮੁਖੀ ਏ.ਕੇ. ਵਰਮਾ ਦੇ ਉਦੋਂ ਦੇ ਚੀਫ਼ ਸਟਾਫ਼ ਅਫ਼ਸਰ ਵੱਪਾਲਾ ਬਾਲਾਚੰਦਰਨ ਨੇ ਮਾਰਚ 2025 ਵਿੱਚ ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਵਰਮਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਗੁਲ ਨੇ ਅੰਮਾਨ ਅਤੇ ਜਨੇਵਾ ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ ਟ੍ਰੈਕ-ਟੂ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲੀ ਵਿੱਚ “ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮੰਨਿਆ” ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਹਿੰਸਕ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਪਿੱਛੇ ਆਈਐੱਸਆਈ ਸੀ। ਬਾਲਾਚੰਦਰਨ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਲ ਨੇ ਸਦਭਾਵਨਾ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਵਜੋਂ ਚਾਰ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜੀ ਰਿਹਾਅ ਕੀਤੇ।
• ਮਈ 1989। ਬੇਨਜ਼ੀਰ ਭੁੱਟੋ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਆਈਐੱਸਆਈ ਮੁਖੀ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਲਾ ਦਿੱਤਾ।
• 15 ਅਗਸਤ 2015। ਮੁਰੀ ਦੇ ਕੰਬਾਈਂਡ ਮਿਲਟਰੀ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ।

ਭਾਰਤੀ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਈਐੱਸਆਈ ਦਾ ਉਹ ਮੁਖੀ ਹੈ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਟਕਰਾਅ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਉਲਝਾਈ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸਸਤਾ ਤਰੀਕਾ ਸਮਝਿਆ, ਅਤੇ ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਦੱਸੇ ਗਏ “ਵਾਧੂ ਡਿਵੀਜ਼ਨ” ਵਾਲੇ ਬੋਲ ਅਤੇ ਉੱਪਰ ਦਿੱਤੇ ਟ੍ਰੈਕ-ਟੂ ਬਿਰਤਾਂਤ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ।