ਬਾਬਾ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ

ਬਾਬਾ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਕਾਰਕੁਨ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ ਦੇ ਦਾਦਾ ਸਨ, ਜੋ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ ਸਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਲਾਵਾਰਸ ਕਹਿ ਕੇ ਕੀਤੇ ਸਸਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨਾਲ ਰਲਾਉਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ, ਜੋ ਮਹਿਤਾ ਚੌਂਕ ਵਿਖੇ ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ ਦੇ ਮੁਖੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਮਿਲੇ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਛਪੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵੇਰਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

• ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ (20 ਜੁਲਾਈ 2026, “ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ ਕਿਵੇਂ ਬਣੇ: ਵਿਰੋਧ ਦੀਆਂ 3 ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ”): ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੰਮ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਘਾਈ ਗਏ ਅਤੇ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਏ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1915 ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ। ਉਹ ਬਰੀ ਹੋ ਗਏ, ਪਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1922 ਤੱਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਰੱਖਿਆ।
• ਸਿੱਖਆਰਆਈ, ਖਾਲੜਾ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਲੇਖ ਦੇ ਫੁਟਨੋਟ ਵਿੱਚ: ਉਹ ਗ਼ਦਰ ਕਾਰਕੁਨ ਸਨ ਜੋ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜਹਾਜ਼, ਯਾਨੀ ਕਾਮਾਗਾਟਾ ਮਾਰੂ, ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਸਨ। ਉਸ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਨੇ 1914 ਵਿੱਚ ਕਿਰਾਏ ਉੱਤੇ ਲਿਆ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਗੱਲ ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਦੇ ਇਸ ਬਿਆਨ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਜਿਸ ਟੋਲੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ, ਉਸ ਦੇ ਆਗੂ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਸਨ।
• ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਅਤੇ ਨਿਊਜ਼ਲਾਂਡਰੀ (13 ਜੁਲਾਈ 2026) ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਕਾਮਾਗਾਟਾ ਮਾਰੂ ਦੇ 376 ਮੁਸਾਫ਼ਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚੱਲਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਸਜ਼ਾ ਕੱਟੀ। ਇਹ ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੈ, ਜੋ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਬਰੀ ਹੋਏ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਰਹੇ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵੇਰਵਿਆਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਫ਼ਰਕ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

1975 ਦਾ ਇਨਕਾਰ

ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਮੁਤਾਬਕ 1975 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪੈਨਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ। ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ ਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ ਲਈ ਮਾਨਤਾ ਲੈਣ ਨਾਲ “ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਧੂਰੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਕਦਰ ਘਟ ਜਾਵੇਗੀ।” ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 1917 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਘਰ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਸਨ, ਇਸ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹੋਏ ਅਤੇ ਪੈਨਸ਼ਨ ਤੇ ਸਨਮਾਨ ਦੋਵੇਂ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤੇ।

ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਖਾਲੜਾ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲੇ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਨੇ ਜੋੜਿਆ ਹੈ: ਗ਼ਦਰ ਵੇਲੇ ਦਾ ਕਾਰਕੁਨ, ਫਿਰ ਵੋਟ ਪਾਉਣੀ ਛੱਡ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਪਿਤਾ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਪੁੱਤਰ ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ ਲਈ ਸਰਕਾਰੀ ਮਾਨਤਾ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮਗਰੋਂ ਲਾਪਤਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਹਕੂਮਤ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਲਈ।