ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ

ਕੌਣ: ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ, ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਹਰਿਮੰਦਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸੇਵਾਦਾਰ; ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਮੁਗ਼ਲ ਗਵਰਨਰ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ; ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਵਜ਼ੀਰ ਦੀਵਾਨ ਲਖਪਤ ਰਾਇ।

ਕੀ ਹੋਇਆ: ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਕੋਲ ਪਲੇ, 30 ਮਾਰਚ 1699 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕ ਕੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਜੇ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਹਰਿਮੰਦਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ (ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ) ਵਿਖੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਬੀੜ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਅਸਰ-ਰਸੂਖ਼ ਵਰਤ ਕੇ ਬੰਦਈ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਤੱਤ ਖ਼ਾਲਸੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੁਲ੍ਹਾ ਕਰਵਾਈ।

1737 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਲੀ ਦਾ ਮੇਲਾ ਲਾਉਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਮੰਗੀ। ਇਹ ਇਜਾਜ਼ਤ 5,000 ਰੁਪਏ ਦਾ ਟੈਕਸ ਭਰਨ ਉੱਤੇ ਮਿਲੀ (ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ ਮੁਤਾਬਕ 10,000 ਰੁਪਏ)। ਇਹ ਇੱਕ ਚਾਲ ਸੀ: ਗਵਰਨਰ ਨੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਲਖਪਤ ਰਾਇ ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਵੱਡੀ ਫ਼ੌਜ ਭੇਜ ਦਿੱਤੀ। ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਭਿਣਕ ਪੈ ਗਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੰਗਲਾਂ ਤੇ ਰੇਗਿਸਤਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਖਿੰਡੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਤੋਂ ਮਨ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਟੈਕਸ ਇਕੱਠਾ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ, ਅਤੇ ਨਾ ਭਰਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕਰਨ ਜਾਂ ਮੌਤ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਚੁਣਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੌਤ ਚੁਣੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਹੱਡੀ-ਹੱਡੀ ਕਰ ਕੇ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਸਾਲ ਬਾਰੇ ਮਤਭੇਦ ਹੈ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਆਪਣੇ ਮੁੱਖ ਲੇਖ ਵਿੱਚ 1737 ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦ ਬਿਲਾਸ ਬਾਰੇ ਉਸ ਦਾ ਲੇਖ 24 ਜੂਨ 1734 ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਪੱਕੀ ਮਾਨਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦਾ ਪੰਨਾ ਆਪਣੇ ਸਾਰ ਵਾਲੇ ਖ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚ 14 ਜੂਨ 1738 ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਥਾਂ 1737 ਦੱਸਦਾ ਹੈ।

ਕਿੱਥੇ: ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਮੰਡੀ (ਨਖ਼ਾਸ) ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਉੱਥੇ ਵੰਡ ਤੱਕ ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਖੜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ।

ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਪੰਥ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਵਿਦਵਾਨ ਕੜੀ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ ਦਾ ਆਪਣਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਅਰਥ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਰੀਰ ਬੰਦ-ਬੰਦ ਕੱਟਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਡੋਲੇਗੀ ਨਹੀਂ। ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹਕੂਮਤ ਸਿੱਖ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਦਸ ਰੁਪਏ ਅਤੇ ਖੋਪਰੀ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਪੰਜਾਹ ਰੁਪਏ ਦਿੰਦੀ ਸੀ। ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੱਸੇ ਖ਼ਾਨ ਰੰਘੜ ਨੇ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਪਲੀਤ ਕੀਤਾ।