ਸੰਜੇ ਸੂਰੀ

ਸੰਜੇ ਸੂਰੀ 1984 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਇੰਡੀਅਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈੱਸ ਦਾ ਨੌਜਵਾਨ ਕ੍ਰਾਈਮ ਰਿਪੋਰਟਰ ਸੀ ਅਤੇ, ਪਗਡੰਡੀ ਵਿਖੇ ਕਿਤਾਬ ਦੀ ਲਿਸਟਿੰਗ ਉੱਤੇ ਲੇਖਕ ਬਾਰੇ ਦਿੱਤੇ ਨੋਟ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਕਤਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋਈ ਹਿੰਸਾ ਆਪਣੀ ਅੱਖੀਂ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਬਿਆਨਾਂ ਵਾਲੇ ਹਲਫ਼ਨਾਮੇ ਦਾਖ਼ਲ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਕਈ ਜਾਂਚ ਕਮਿਸ਼ਨਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਗਵਾਹੀ ਦਿੱਤੀ; ਜਰਨਲ ਆਫ਼ ਪੰਜਾਬ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੀਖਿਅਕ ਮਿਸ਼ਰਾ ਅਤੇ ਨਾਨਾਵਤੀ ਕਮਿਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਉਸ ਦੇ ਹਲਫ਼ਨਾਮਿਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਲੰਡਨ ਤੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਇੰਟਰ ਪ੍ਰੈੱਸ ਸਰਵਿਸ ਦੇ ਐਡੀਟਰ ਵਜੋਂ ਅਤੇ ਸੀਐੱਨਐੱਨ-ਆਈਬੀਐੱਨ ਦੇ ਯੂਰਪ ਐਡੀਟਰ ਵਜੋਂ, ਅਤੇ ਉਸ ਕੋਲ ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰਜ਼ ਅਤੇ ਐੱਲਐੱਸਈ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰਜ਼ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹੈ (ਬ੍ਰਿਜ ਇੰਡੀਆ)।

ਉਸ ਦੀ ਕਿਤਾਬ 1984: ਦ ਐਂਟੀ-ਸਿੱਖ ਵਾਇਲੈਂਸ ਐਂਡ ਆਫ਼ਟਰ (ਹਾਰਪਰਕੋਲਿਨਜ਼ ਇੰਡੀਆ, 2015, 272 ਪੰਨੇ) ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ, ਸੀਨੀਅਰ ਪੁਲਿਸ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀਆਂ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਕਿਤਾਬ ਬਾਰੇ ਛਪੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਮੁਤਾਬਕ:

• ਐਡੀਸ਼ਨਲ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਪਰੇਰਾ ਨੇ 1 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਸੀਸ ਗੰਜ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਬਾਹਰ ਗੋਲੀ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਕ ਆਦਮੀ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਗੋਲੀ ਚੱਲਣ ਨਾਲ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਚ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਪਰੇਰਾ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਕੰਟਰੋਲ ਰੂਮ ਨੇ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਾ ਦਿੱਤਾ।
• ਸੈਂਟਰਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਅਮੋਦ ਕੰਠ ਨੇ ਸਖ਼ਤ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਝਾੜ ਪਾਈ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਇਹ ਕਦਮ ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ ਚੁੱਕਿਆ ਗਿਆ।
• ਅਸਿਸਟੈਂਟ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਕੇਵਲ ਸਿੰਘ ਨੇ 31 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਰਾਤ 8:32 ਵਜੇ ਗੋਲੀ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਮੰਗੀ। ਇਜਾਜ਼ਤ ਕਦੇ ਨਾ ਆਈ, ਅਤੇ ਰਾਤ 9:22 ਵਜੇ ਉਸ ਨੂੰ ਡਿਊਟੀ ਤੋਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
• ਵੇਦ ਮਰਵਾਹ ਨੇ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਬਣਿਆ, ਪੁਲਿਸ ਦੀਆਂ ਨਾਕਾਮੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਜਾਂਚ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ, ਕਿਤਾਬ ਮੁਤਾਬਕ, ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬੰਦ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਅਫ਼ਸਰ ਫਸ ਜਾਂਦੇ।

ਸੂਰੀ ਦੀ ਦਲੀਲ ਹੈ ਕਿ ਉੱਪਰੋਂ ਮਿਲੇ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ਨੇ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ, ਕਿ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਕਾਤਲਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨ ਪ੍ਰਤੀ "ਪੈਸਿਵ ਐਗਰੈਸ਼ਨ" ਦਿਖਾਈ, ਕਿ ਕਤਲ ਲਈ ਉਕਸਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸੱਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਹਾਲੇ ਵੀ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚੱਲ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿ ਲਗਭਗ 3,000 ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਕਤਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਸੀਨੀਅਰ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਸੰਗਠਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਰਵਾਏ ਸਨ (ਕਿਤਾਬ ਬਾਰੇ ਇੰਡੀਆ ਟੀਵੀ ਅਤੇ ਗਲਫ਼ ਨਿਊਜ਼ ਦੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ)।

ਕਿਤਾਬ ਇਹ ਵੀ ਦਰਜ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਉਹ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਰੋਡੇ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਹਿੰਦੂ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਰਾਮ, ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਖਾਣਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਸੂਰੀ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਨਹੀਂ ਭੇਜੀ (ਜਰਨਲ ਆਫ਼ ਪੰਜਾਬ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ)। ਓਪਨ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦਾ ਸਮੀਖਿਅਕ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਤਾਬ ਦੀ ਦਲੀਲ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਵਾਬੀ ਹਿੰਸਾ ਹੋਈ ਕਿਉਂਕਿ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਪੀੜਤ ਜੱਟ ਸਿੱਖ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਜਿਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਉਹ ਸਮੀਖਿਅਕ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਮੰਨਦਾ ਹੈ।

ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਮਿਲੀਆਂ-ਜੁਲੀਆਂ ਹਨ। ਓਪਨ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੀਖਿਅਕ ਪੁਲਿਸ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀਆਂ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਨੂੰ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਕੀਮਤੀ ਹਿੱਸਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜਵਾਬੀ ਹਿੰਸਾ ਘੱਟ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬਾਰੇ ਉਸ ਦੀ ਦਲੀਲ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਹੀ ਗੱਲ ਕੱਟਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਹੁਕਮ ਕਾਂਗਰਸ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਨੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਜਰਨਲ ਆਫ਼ ਪੰਜਾਬ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਦਾ ਸਮੀਖਿਅਕ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨਾਲ ਹੋਈਆਂ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਸੂਰੀ ਦੀਆਂ ਦਲੀਲਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।