ਅਕਾਲੀ ਬਾਬਾ ਹਨੂਮਾਨ ਸਿੰਘ

ਅਕਾਲੀ ਬਾਬਾ ਹਨੂਮਾਨ ਸਿੰਘ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੇ ਇੱਕ ਨਿਹੰਗ ਕਮਾਂਡਰ ਸਨ। ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਮੁਤਾਬਕ, ਜਿਵੇਂ ਸਿੱਖਨੈੱਟ ਅਤੇ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਨੇ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਦੇ ਸੱਤਵੇਂ ਜਥੇਦਾਰ ਸਨ ਅਤੇ 1823 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪਹਿਲੀ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ ਮਗਰੋਂ ਆਪਣੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਸਾਨੂੰ ਜੋ ਬਿਰਤਾਂਤ ਮਿਲੇ ਹਨ ਉਹ ਸਮਕਾਲੀ ਨਹੀਂ, ਪਰੰਪਰਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਨਵੰਬਰ 1755 ਵਿੱਚ ਗਰਜਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹਰਨਾਮ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਜ਼ੀਰੇ ਨੇੜੇ ਨੌਰੰਗ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਸਿੱਖਨੈੱਟ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਨੈਣਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕਈ ਲੜਾਈਆਂ ਲੜੀਆਂ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਸਨ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 1823: ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਨੌਸ਼ਹਿਰੇ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਉਦੋਂ 68 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਹਨੂਮਾਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਨਿਹੰਗਾਂ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵਾਗਡੋਰ ਸੰਭਾਲ ਲਈ।
• ਸਭਰਾਓਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ (ਫ਼ਰਵਰੀ 1846): ਸਿੱਖਨੈੱਟ ਮੁਤਾਬਕ ਸਰਦਾਰ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਮੰਗਣ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਆਏ। ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਸਭਰਾਓਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ।
• ਸਭਰਾਓਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ: ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਦੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਪਟਿਆਲੇ ਵਿੱਚ ਪੜਾਅ ਕੀਤਾ। ਸਿੱਖਨੈੱਟ ਮੁਤਾਬਕ ਪਟਿਆਲੇ ਦੇ ਹਾਕਮ ਨੇ, ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਦਾ ਭੇਤ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਅਤੇ ਪਟਿਆਲਾ, ਜੀਂਦ ਤੇ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ।
• ਆਖ਼ਰੀ ਟਾਕਰਾ: ਪਹਿਲੀ ਗੋਲਾਬਾਰੀ ਵਿੱਚੋਂ ਉਹ ਲਗਭਗ 500 ਨਿਹੰਗਾਂ ਸਮੇਤ ਬਚ ਨਿਕਲੇ ਅਤੇ ਤਲਵਾਰਾਂ, ਤੀਰ-ਕਮਾਨਾਂ, ਕੁਹਾੜਿਆਂ ਅਤੇ ਤੋੜੇਦਾਰ ਬੰਦੂਕਾਂ ਨਾਲ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਲੜਦੇ ਰਹੇ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਬਾਰੂਦ ਮੁੱਕ ਨਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਲਗਭਗ ਨੱਬੇ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ।

ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਜਨਵਰੀ 1846 ਦੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮੋਹਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸੋਹਾਣਾ ਦੀ ਲੜਾਈ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖਨੈੱਟ ਕੋਈ ਤਾਰੀਖ਼ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਲੜਾਈ ਦੀ ਥਾਂ ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੋਹਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੋਹਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੀ ਥਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਪੱਕੀ ਨਹੀਂ: ਸਿੱਖਨੈੱਟ ਮੁਤਾਬਕ ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਕਾਰਡ ਇਹ ਲਗਭਗ 15,000 ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਜਦਕਿ ਬੁੱਢਾ ਦਲ 32,000 ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਅੰਕੜੇ ਦਾ ਕੋਈ ਸੁਤੰਤਰ ਰਿਕਾਰਡ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ।

ਅਕਾਲੀ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਸਿੰਘ 1846 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੱਠਵੇਂ ਜਥੇਦਾਰ ਬਣੇ ਅਤੇ 1865 ਤੱਕ ਇਸ ਅਹੁਦੇ ਉੱਤੇ ਰਹੇ। ਹਨੂਮਾਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉਸ ਨਿਹੰਗ ਜਥੇਦਾਰ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਹਾਰ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਵੀ ਟਾਕਰਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਸੋਹਾਣਾ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਕਬੱਡੀ ਅਕੈਡਮੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਹੈ।