ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ (ਸਰਬ ਹਿੰਦ ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨ)

ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਅਪ੍ਰੈਲ 1936 ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ (ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ) ਵੱਲੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸੱਦਿਆ ਪ੍ਰਚਾਰ ਇਕੱਠ ਸੀ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਇਸ ਨੂੰ ਸਰਬ ਹਿੰਦ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਡਾ. ਬੀ.ਆਰ. ਅੰਬੇਡਕਰ, ਜੋ ਅਖੌਤੀ ਅਛੂਤ ਜਮਾਤਾਂ ਦੇ ਆਗੂ ਸਨ, ਵੱਲੋਂ 1935 ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਐਲਾਨ ਦਾ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਜਵਾਬ ਸੀ: ਕਿ ਉਹ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਛੱਡ ਕੇ ਅਜਿਹੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਜਾਣਗੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਛੂਤ-ਛਾਤ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ: ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਅੰਤ੍ਰਿੰਗ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਇਹ ਮਸਲਾ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 25 ਜਨਵਰੀ 1936 ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਿਆ। ਇਸ ਦੇ 1 ਮਾਰਚ 1936 ਦੇ ਜਨਰਲ ਇਜਲਾਸ ਨੇ, ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਹੇਠ ਹੋਇਆ, ਅਖੌਤੀ ਅਛੂਤ ਜਮਾਤਾਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਉਣ ਬਾਰੇ ਚਾਰ ਮਤੇ ਪਾਸ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਆਉਂਦੀ ਵਿਸਾਖੀ ਉੱਤੇ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਕਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ।

ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਸ ਨੇ ਚਲਾਇਆ: ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ 11, 12 ਅਤੇ 13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1936 ਨੂੰ ਹੋਈ। ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਰਾਇ ਬਹਾਦਰ ਵਸਾਖਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਸੇਵਾ-ਮੁਕਤ ਸੈਸ਼ਨ ਜੱਜ ਸਰਦਾਰ ਹੁਕਮ ਸਿੰਘ ਸਵਾਗਤੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਸਨ। ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ, ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਅਤੇ ਡਾ. ਅੰਬੇਡਕਰ ਆਪ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਏ। ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਨੇ ਇੱਕ ਸਥਾਈ ਸੁਸਾਇਟੀ, ਸਰਬ ਹਿੰਦ ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨ, ਬਣਾਈ, ਜਿਸ ਦਾ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਹਰ ਜਮਾਤ ਅਤੇ ਜਾਤ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਅਖੌਤੀ ਅਛੂਤ ਜਮਾਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿੱਖੀ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਹਾਲਤ ਸੁਧਾਰੀ ਜਾਵੇ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 13 ਅਕਤੂਬਰ 1935: ਅੰਬੇਡਕਰ ਯੇਵਲਾ ਦੀ ਇੱਕ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਹਿੰਦੂ ਬਣ ਕੇ ਨਹੀਂ ਮਰਨਗੇ।
• 11 ਤੋਂ 13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1936: ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ। 94 ਜਣਿਆਂ ਨੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਜਣ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 43 ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰੋਂ ਆਏ ਗ਼ੈਰ-ਸਿੱਖ ਸਨ, ਅਤੇ ਕਈ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਜਾਂ ਦੇਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਫ਼ਰਾਂਸਿਸ ਪ੍ਰਿਚੈੱਟ ਦੀ ਅੰਬੇਡਕਰ ਬਾਰੇ ਟਾਈਮਲਾਈਨ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 13 ਅਤੇ 14 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਛੱਡਣ ਦਾ ਆਪਣਾ ਇਰਾਦਾ ਦੁਹਰਾਇਆ।
• ਗਰਮੀਆਂ 1936: ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਹਰੀਜਨ ਵਿੱਚ ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ "ਇੱਕ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਤਜਵੀਜ਼" ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਮਹਾਂਸਭਾ ਦੇ ਆਗੂ ਬੀ. ਐੱਸ. ਮੂੰਜੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਹਾਂਸਭਾ ਨੂੰ ਸ਼ਰਤਾਂ ਸਹਿਤ ਸਿੱਖੀ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਬਦਲਣ ਉੱਤੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਕਿ ਅੰਬੇਡਕਰ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸਹਿਯੋਗ ਕਰਨ। ਸਿੱਖ ਰਿਸਰਚ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦੱਸੇ 3 ਕਰੋੜ ਅਤੇ 6 ਕਰੋੜ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਹਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
• 18 ਸਤੰਬਰ 1936: ਅੰਬੇਡਕਰ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸਮਝਣ ਲਈ ਤੇਰਾਂ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਮਿਸ਼ਨ ਕੋਲ ਭੇਜਦੇ ਹਨ।
• 1937 ਅਤੇ 1938: ਬੰਬਈ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; 1938 ਵਿੱਚ ਅੰਬੇਡਕਰ ਸਿੱਖੀ ਅਪਣਾਉਣ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਾਲਜ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਇਸ ਦਾ ਕੰਮ ਅਤੇ ਅੱਜ ਦੀ ਸਥਿਤੀ: ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਮਾਲਾਬਾਰ ਅਤੇ ਤ੍ਰਾਵਣਕੋਰ-ਕੋਚੀਨ ਤੱਕ ਗਏ, ਅਤੇ ਹਾਪੁੜ, ਅਲੀਗੜ੍ਹ, ਬੁਰਹਾਨਪੁਰ, ਨਾਗਪੁਰ, ਅਰਨਾਕੁਲਮ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰ ਖੁੱਲ੍ਹੇ। ਡਾ. ਅੰਬੇਡਕਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਨਹੀਂ ਅਪਣਾਈ, ਪਰ ਕੇਂਦਰ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਹਾਪੁੜ, ਅਲੀਗੜ੍ਹ, ਅਕੋਲਾ ਅਤੇ ਨਾਗਪੁਰ ਦੇ, ਲਾਭਦਾਇਕ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਸਰਗਰਮੀ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਮੱਠੀ ਪੈ ਗਈ। ਅਕਤੂਬਰ 1956 ਵਿੱਚ ਅੰਬੇਡਕਰ ਨਾਗਪੁਰ ਵਿੱਚ ਬੋਧੀ ਬਣ ਗਏ।