ਗੁਰਦਾਸ ਨੰਗਲ ਵਿੱਚ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ

ਕੌਣ: ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਜਥੇ ਦੇ ਸਿੱਖ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 740 ਕੈਦੀ ਬਣ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਨ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਮੁਗ਼ਲ ਗਵਰਨਰ ਅਬਦੁਸ ਸਮਦ ਖ਼ਾਨ, ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ, ਅਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਫ਼ਰੁਖ਼ਸੀਅਰ ਵੱਲੋਂ ਲੜ ਰਹੇ ਹੋਰ ਸ਼ਾਹੀ ਜਰਨੈਲ।

ਕੀ ਹੋਇਆ: ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੀ 28 ਫ਼ਰਵਰੀ 1712 ਨੂੰ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ, ਅਤੇ ਤਖ਼ਤ ਦੀ ਲੜਾਈ ਕਰਕੇ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸਾਹ ਲੈਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲ ਗਿਆ। 1713 ਵਿੱਚ ਤਖ਼ਤ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਫ਼ਰੁਖ਼ਸੀਅਰ ਨੇ ਮੁਹਿੰਮ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੈਦਾਨੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸਢੌਰਾ ਅਤੇ ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਮੁੜ ਮੱਲ ਲਏ ਸਨ, ਪਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਧੱਕ ਕੇ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 1715 ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਜਥਾ ਗੁਰਦਾਸ ਨੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚਾਰਦੀਵਾਰੀ ਵਾਲੇ ਅਹਾਤੇ ਵਿੱਚ ਘਿਰ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਭਾਈ ਦੂਨੀ ਚੰਦ ਦਾ ਸੀ। ਹਰੀ ਰਾਮ ਗੁਪਤਾ ਮੁਤਾਬਕ ਅੰਦਰ ਲਗਭਗ 1,250 ਸਿੱਖ ਸਨ, ਜਦਕਿ ਸ਼ਾਹੀ ਫ਼ੌਜ ਕੋਈ 35,000 ਦੀ ਸੀ।

ਘੇਰਾ ਅੱਠ ਮਹੀਨੇ ਚੱਲਿਆ। ਰਸਦ ਮੁੱਕ ਗਈ ਅਤੇ ਬਾਲਣ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਮਾਸ ਕੱਚਾ ਹੀ ਖਾਧਾ, ਫਿਰ ਪੱਤੇ, ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਛਿੱਲ ਅਤੇ ਪੀਸੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹੱਡੀਆਂ। ਰੋਜ਼ਨਾਮਚਾ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਖ਼ਾਫ਼ੀ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਲਿਖਿਆ, “ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੇਚਿਸ਼ ਅਤੇ ਤੰਗੀ ਨਾਲ ਮਰ ਗਏ।” 7 ਦਸੰਬਰ 1715 ਨੂੰ ਸ਼ਾਹੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਅੰਦਰ ਵੜ ਆਈਆਂ ਅਤੇ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਨਿਢਾਲ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ। ਕੁਝ ਕੈਦੀ ਉੱਥੇ ਹੀ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਨੇਜ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਟੰਗ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਬਾਕੀਆਂ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਜਲੂਸ ਵਾਂਗ ਘੁਮਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਦਿੱਲੀ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਦਕਿ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ ਰਾਹ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਗਿਆ।

ਕਿੱਥੇ: ਗੁਰਦਾਸ ਨੰਗਲ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਛੇ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਇੱਕ ਪਿੰਡ।

ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: ਗੁਰਦਾਸ ਨੰਗਲ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਨਾਲ ਉਹ ਮੁਹਿੰਮ ਮੁੱਕ ਗਈ ਜੋ 1709 ਵਿੱਚ ਸਮਾਣੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਪਹਿਲਾ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਟੁੱਟ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਸਾਂਝੇ ਜਰਨੈਲ ਤੋਂ ਸੱਖਣਾ ਹੋ ਕੇ ਪੰਥ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਜਥਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖਿੰਡ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ, ਜੰਗਲਾਂ ਤੇ ਰੇਗਿਸਤਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਲੁਕਿਆ। ਇਹ ਗੁਰੀਲਾ ਜਥੇ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਔਖੇ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲੜਾਈ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦੇ ਰਹੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਿਸਲਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਬਣਾਇਆ। ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਸਿੱਧੀ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲ ਕੂਚ ਅਤੇ ਜੂਨ 1716 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੱਕ ਲੈ ਗਈ।