ਸੁਲਤਾਨਪੁਰੀ

ਸੁਲਤਾਨਪੁਰੀ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਇੱਕ ਰੀਸੈਟਲਮੈਂਟ ਕਲੋਨੀ ਹੈ। ਨਵੰਬਰ 1984 ਵਿੱਚ, ਤੀਜੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ (ਇਹ ਨਾਂ ਸਿੱਖ ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਹੋਏ ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ) ਦੌਰਾਨ, ਇਹ ਮੰਗੋਲਪੁਰੀ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਲੋਕਪੁਰੀ ਸਮੇਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਲੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਕਤਲੇਆਮ ਸਭ ਤੋਂ ਭਿਆਨਕ ਸੀ, ਅਤੇ ਪੀਪਲਜ਼ ਯੂਨੀਅਨ ਫ਼ਾਰ ਡੈਮੋਕਰੈਟਿਕ ਰਾਈਟਸ ਮੁਤਾਬਕ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਗ਼ਰੀਬਾਂ ਨੇ ਝੱਲੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਬਾਣਾ ਅਤੇ ਸਿਕਲੀਗਰ ਸਿੱਖ ਸਨ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 1 ਨਵੰਬਰ 1984: ਮਿਸ਼ਰਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਹਲਫ਼ਨਾਮੇ ਉਸ ਸਵੇਰ ਦੀਆਂ ਕਾਂਗਰਸ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਮੋਤੀ ਸਿੰਘ ਮੁਤਾਬਕ ਮੀਟਿੰਗ ਸਵੇਰੇ 8:30 ਵਜੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਕੌਰ ਸਵੇਰੇ 8:45 ਵਜੇ ਬੀ-2 ਪਾਰਕ ਵਿੱਚ 150 ਤੋਂ 200 ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਮੀਟਿੰਗ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਜਤਨ ਕੌਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਕੌਰ ਸਥਾਨਕ ਐੱਮਪੀ ਸੱਜਣ ਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਪਾਰਕ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਦਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭੀੜ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰੇ ਅਤੇ ਸਾੜੇ। ਮੋਤੀ ਸਿੰਘ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਦੋ ਨਾਂ ਲਏ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ 5,000 ਰੁਪਏ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਹਰ ਸਿਰ ਪਿੱਛੇ 1,000 ਰੁਪਏ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ। ਹਲਫ਼ਨਾਮੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹਾਊਸ ਅਫ਼ਸਰ ਭੱਟੀ ਦਾ ਨਾਂ ਰੌਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰਨ ਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਐੱਫ਼2 ਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਸਾੜਿਆ ਗਿਆ। ਹਮਲੇ ਦੋ ਦਿਨ ਚੱਲਦੇ ਰਹੇ।
• ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤੈਅ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਦੀ 2002 ਦੇ ਟ੍ਰਾਇਲ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ 1 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰੀ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 50 ਸਿੱਖ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਆਰਕਾਈਵ ਲਗਭਗ 30 ਪੀੜਤਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁੱਲ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਿਧਵਾ, ਰਜਨੀ ਦੇਵੀ, ਨੇ ਗਵਾਹੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ 400 ਸਿੱਖ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਸਾਰੀ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਆਹੂਜਾ ਕਮੇਟੀ ਨੇ 2,733 ਮੌਤਾਂ ਗਿਣੀਆਂ।
• ਬੀਬੀ ਭਗਵਾਨੀ ਨੇ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ 21 ਸਾਲ ਦੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ 18 ਸਾਲ ਦੇ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਗੁਆ ਦਿੱਤੇ। ਉਹ ਕੁਮਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਗਵਾਹ ਸਨ ਅਤੇ 27 ਜੁਲਾਈ 2013 ਨੂੰ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ, ਜਦੋਂ ਕਿ 29 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਵਿਰੁੱਧ ਕੋਈ ਮੁਕੱਦਮਾ ਨਹੀਂ ਚੱਲਿਆ ਸੀ।
• 2002 ਤੋਂ 2013: ਦੋ ਐੱਫਆਈਆਰ, ਇੱਕ 1984 ਦੀ ਅਤੇ ਇੱਕ 1990 ਵਿੱਚ ਸੀਬੀਆਈ ਵੱਲੋਂ ਦਰਜ ਕੀਤੀ, ਦਾ ਇਕੱਠਾ ਟ੍ਰਾਇਲ ਚੱਲਿਆ, ਅਤੇ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਭੀੜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਜੁਲਾਈ 2010 ਵਿੱਚ ਕੁਮਾਰ ਸਮੇਤ ਪੰਜ ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਛੇ ਕਤਲਾਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਤੈਅ ਕੀਤੇ ਗਏ, ਅਤੇ 17 ਜੁਲਾਈ 2013 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਉਸ ਦੀ ਪਟੀਸ਼ਨ ਖ਼ਾਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
• 20 ਸਤੰਬਰ 2023: ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਇੱਕ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਦਾ ਫ਼ਾਇਦਾ ਦੇ ਕੇ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰੀ ਵਿੱਚ ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਤਲ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਬਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਬ੍ਰਹਮਾਨੰਦ ਗੁਪਤਾ ਅਤੇ ਵੇਦ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪਿਆਲ ਵੀ ਬਰੀ ਹੋਏ। ਸੁਖਬੀਰ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ ਨੇ ਇਸ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨੂੰ “ਬੇਹੱਦ ਦੁਖਦਾਈ ਅਤੇ ਹੈਰਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ” ਕਿਹਾ।

ਰਿਕਾਰਡ: ਨਾਨਾਵਤੀ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ “ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸਮੱਗਰੀ” ਮਿਲੀ ਕਿ ਗਵਾਹਾਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਕੁਮਾਰ ਦੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਸੀ; ਉਸ ਦਾ ਨਾਂ ਪੰਜ ਗਵਾਹੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੋਰ ਮੁਲਜ਼ਮ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਹਨ। ਉਸ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਕਤਲਾਂ ਲਈ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ: 17 ਦਸੰਬਰ 2018 ਨੂੰ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵੱਲੋਂ ਪੰਜ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਕਤਲ ਅਤੇ ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾੜਨ ਲਈ ਉਮਰ ਕੈਦ, ਅਤੇ ਫ਼ਰਵਰੀ 2025 ਵਿੱਚ ਦੋ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਕਤਲ ਲਈ ਦੂਜੀ ਉਮਰ ਕੈਦ। ਸਾਡੇ ਖੋਲ੍ਹੇ ਸਰੋਤ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰੀ ਦੇ ਕਿਸੇ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਸਜ਼ਾ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਤਿਹਾੜ ਵਿੱਚ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀਆਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਕੱਟਦਿਆਂ 20 ਅਗਸਤ 2026 ਨੂੰ 80 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਦਰਜੰਗ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।