ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਮਲਵਿੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵੜੈਚ

ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਮਲਵਿੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵੜੈਚ (1929 ਤੋਂ 9 ਮਈ 2026) ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸਨ: ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ, ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ, ਨਾਮਧਾਰੀ ਕੂਕੇ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇਨਕਲਾਬੀ ਘੇਰਾ। ਉਹ ਮੁਕੱਦਮਿਆਂ ਦੇ ਅਸਲ ਰਿਕਾਰਡ ਲੱਭਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਹਰੀਸ਼ ਜੈਨ ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵੜੈਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ "ਗ਼ਦਰੀ ਬਾਬਿਆਂ ਦਾ ਮੁਨਸ਼ੀ" ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਯਾਨੀ ਮੋਟੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਦਾ ਲਿਖਾਰੀ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਯਾਦ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਸਮਝਦੇ ਸਨ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਦੇ ਲੱਧੇਵਾਲਾ ਵੜੈਚ ਤੋਂ ਸੀ, ਜੋ ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਅਤੇ ਵੰਡ ਵੇਲੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਪੂਰਥਲਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਰਨਾਲ ਆ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1960 ਤੋਂ 1989 ਤੱਕ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਕਾਲਜ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਹਿਊਮੈਨਿਟੀਜ਼ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਪੜ੍ਹਾਏ। ਸੇਵਾਮੁਕਤੀ ਮਗਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ, ਸੀਨੀਅਰ ਵਕੀਲ ਆਰ.ਐੱਸ. ਚੀਮਾ ਨਾਲ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸਮਾਂ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿਵਾਉਣ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆਂ ਦੀ ਜ਼ਬਤ ਕੀਤੀ ਜਾਇਦਾਦ ਦੇ ਮੁਆਵਜ਼ੇ ਜਾਂ ਵਾਪਸੀ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਕੇਸ ਲੜੇ।

ਕੰਮ

• 1960ਵਿਆਂ ਤੋਂ ਉਹ ਸਾਈਕਲ ਉੱਤੇ ਪਿੰਡ-ਪਿੰਡ ਜਾ ਕੇ ਜਿਊਂਦੇ ਬਚੇ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਦਰਜ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਬਾ ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ਭਕਨਾ, ਬਾਬਾ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਕਾਲਾ ਸੰਘਿਆਂ, ਪੰਡਿਤ ਕਿਸ਼ੋਰੀ ਲਾਲ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਾਤਾ ਵਿਦਿਆਵਤੀ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਸੀ।
• ਹਰੀਸ਼ ਜੈਨ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕਰ ਕੇ ਛਾਪੇ, ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਦੀ ਉਹ ਕਾਰਵਾਈ ਲੱਭੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੁਖਦੇਵ ਦੀਆਂ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਹਨ।
• ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ: ਦ ਇਟਰਨਲ ਰੈਬਲ, 2003 ਵਿੱਚ ਛਪੀ ਮਦਨ ਲਾਲ ਢੀਂਗਰਾ ਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ, ਅਤੇ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ, ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਕਾਮਾਗਾਟਾ ਮਾਰੂ ਦੀ ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ। ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ, ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ 62 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ, ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤੀਆਂ।
• ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮਲੇਰਕੋਟਲੇ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰੇ ਗਏ 66 ਨਾਮਧਾਰੀ ਕੂਕਾ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦਰਜ ਕੀਤੇ।
• ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗ਼ਦਰੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦਸਤਾਵੇਜ਼, ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਸਾਮਾਨ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਹੁਣ ਜਲੰਧਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਮਲਵਿੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵੜੈਚ ਇਨਕਲਾਬੀ ਖੋਜ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
• ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰਾਭਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਹਸਪਤਾਲ ਅਤੇ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਸ਼ਨਿੱਚਰਵਾਰ 9 ਮਈ 2026 ਨੂੰ ਪੰਚਕੂਲਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ 96 ਸਾਲ ਦੱਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਲ 1929 ਤੋਂ 2026 ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ 96 ਜਾਂ 97 ਸਾਲ ਦੇ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਹ ਮੈਡੀਕਲ ਖੋਜ ਲਈ ਪੀਜੀਆਈ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।

ਕਿਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਗ਼ਦਰੀਆਂ, ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਮੁਕੱਦਮਿਆਂ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ, ਯਾਦਾਂ ਅਤੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਛਾਪ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਣ ਲਈ, ਤਾਂ ਜੋ ਬਾਅਦ ਦੇ ਲੇਖਕ ਅਸਲ ਕਾਗ਼ਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਣ।