ਸ਼ਹੀਦ ਡਾ. ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਕਾਲੇਪਾਣੀ

ਡਾ. ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ “ਕਾਲੇਪਾਣੀ” ਅੰਡੇਮਾਨ ਟਾਪੂਆਂ ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰ, ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਆਗੂ ਸਨ। ਸਿੱਖਨੈੱਟ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 22 ਮਈ 1897 ਨੂੰ ਸਿਆਲਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਘਲੋਟੀਆਂ ਖ਼ੁਰਦ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਾਪਿਆਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਹੋ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਮਾਮੇ ਅਤੇ ਨਾਨੀ ਨੇ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1915 ਵਿੱਚ ਸਿਆਲਕੋਟ ਦੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਪਾਸ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਗਰੇ ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰੀ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। 1919 ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ, ਬੰਨੂੰ, ਕੋਹਾਟ, ਵਜ਼ੀਰਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਡਗਸ਼ਈ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਮੈਡੀਕਲ ਅਹੁਦਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਸਿੱਖਨੈੱਟ ਮੁਤਾਬਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਦਲੀ ਰੰਗੂਨ ਇਸ ਕਰਕੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨੁਕਤਾਚੀਨੀ ਕਰਨਾ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਉਹ 1925 ਵਿੱਚ ਅੰਡੇਮਾਨ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ 1927 ਵਿੱਚ ਸੈਲੂਲਰ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਹਸਪਤਾਲ ਦੀ ਵਾਗਡੋਰ ਸੰਭਾਲੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਦਨਾਮ “ਕਾਲਾ ਪਾਣੀ” ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਲਮੀ ਨਾਂ ਕਾਲੇਪਾਣੀ ਪਿਆ। 2023 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੋਤੀ ਨੇ ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਉੱਥੇ 17 ਸਾਲ ਮੈਡੀਕਲ ਅਫ਼ਸਰ ਰਹੇ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 1937: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੋਰਟ ਬਲੇਅਰ ਵਿੱਚ ਹਰ ਧਰਮ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਣਵਾਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਕਲਾਸਾਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਦੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਸੀ। 1948 ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ ਡਾ. ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
• 1938: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਗਦੇ ਪਾਣੀ। ਇਸ ਮਗਰੋਂ 1964 ਵਿੱਚ ਅੰਤਿਮ ਲਹਿਰਾਂ ਅਤੇ 1986 ਵਿੱਚ ਮਲ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਬੇਰ ਆਏ।
• 23 ਮਾਰਚ 1942: ਜਪਾਨੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਪੋਰਟ ਬਲੇਅਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਕਬਜ਼ੇ ਹੇਠ ਉਹ ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਸ ਲੀਗ ਦੀ ਪੀਸ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੁਖੀ ਰਹੇ, ਜਿਸ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਘਟਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਬਹੁਤੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ।
• 23 ਅਕਤੂਬਰ 1943: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਲਈ ਜਾਸੂਸੀ ਕਰਨ ਦੇ ਝੂਠੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਹੇਠ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸਿੱਖਨੈੱਟ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਕੋਰੀਆਈ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤਣ ਦੀਆਂ ਜਪਾਨੀ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮੋਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ ਨੇ 1998 ਵਿੱਚ ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਗਭਗ 2,000 ਸਾਥੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਏ ਗਏ।
• ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ 82 ਦਿਨ ਤਸ਼ੱਦਦ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ (ਸਿੱਖਨੈੱਟ ਮੁਤਾਬਕ 83) ਅਤੇ 14 ਜਨਵਰੀ 1944 ਨੂੰ, ਮਾਘੀ ਦੇ ਦਿਨ, ਸੈਲੂਲਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਮ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵਾਲਾਂ ਤੋਂ ਟੰਗਣ, ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਤਸੀਹੇ, ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਝਟਕੇ ਅਤੇ ਨਹੁੰ ਪੁੱਟਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

1998 ਦੇ ਉਸ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਰਾਹਤ ਮੰਗਣ ਵਾਸਤੇ ਰੋਜ਼ ਜਪਾਨੀ ਗਵਰਨਰ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਜਾਸੂਸੀ ਦੇ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਕਤਲਾਂ ਮਗਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਨੇੜੇ ਸਿਸਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਹੈ, ਅਤੇ 2017 ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਇੱਕ ਵਫ਼ਦ ਨੇ ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ ਟਾਪੂਆਂ ਦੇ ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ ਗਵਰਨਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇੱਕ ਟਾਪੂ ਦਾ ਨਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਮੰਗ-ਪੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।