ਜਸਟਿਸ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬੈਂਸ
Justice Ajit Singh Bains
ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਜੱਜ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਹਿਊਮਨ ਰਾਈਟਸ ਆਰਗੇਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 3 ਅਪ੍ਰੈਲ 1992 ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਟਾਡਾ ਹੇਠ ਕੇਸ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ ਨੇ ਅਗਸਤ 1995 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕੀਤੀ।
ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬੈਂਸ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਜੱਜ ਹਨ, ਜੋ ਖਾੜਕੂ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਜਾਣੀਆਂ-ਪਛਾਣੀਆਂ ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣੇ। ਐਮਨੈਸਟੀ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਨੇ 1992 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਜਾਣਿਆ-ਪਛਾਣਿਆ ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕਾਂ ਦਾ ਕਾਰਕੁਨ ਦੱਸਿਆ, ਅਤੇ ਰਿਡਿਊਸਡ ਟੂ ਐਸ਼ਜ਼, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਲਾਪਤਾ ਕਰਨ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਤਾਲਮੇਲ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਹਿਊਮਨ ਰਾਈਟਸ ਆਰਗੇਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ (ਪੀਐੱਚਆਰਓ) ਦਾ ਚੇਅਰਮੈਨ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਦ ਵਾਇਰ ਵਕੀਲ ਰਾਜਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬੈਂਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।
ਪੰਜ ਮੈਂਬਰੀ ਪੰਥਕ ਕਮੇਟੀ ਦਾ 1986 ਦਾ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦਾ ਐਲਾਨਨਾਮਾ, ਜਿਵੇਂ ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਸਿੱਖ ਸਟ੍ਰਗਲਜ਼ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਜਿਲਦ (ਅੰਤਿਕਾ 59, ਸਫ਼ਾ 538) ਵਿੱਚ ਛਾਪਿਆ ਹੈ, ਭਾਈ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬੈਂਸ, ਸਾਬਕਾ ਜੱਜ, ਨੂੰ ਬਰਨਾਲਾ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਈ ਇੱਕ ਜਾਂਚ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਹ ਹੈਰਾਨੀ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੁਲਿਸ ਦੇ 100 ਕਥਿਤ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੋਈ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲਾ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਪੁਲਿਸ ਵਿਰੁੱਧ ਕੋਈ ਕਤਲ ਦਾ ਕੇਸ ਦਰਜ ਹੋਇਆ। ਇੱਥੇ ਮਿਲੇ ਸਰੋਤ ਉਸ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਆਪਣੀ ਰਿਪੋਰਟ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ।
ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ
- 3 ਅਪ੍ਰੈਲ 1992: ਐਮਨੈਸਟੀ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਸਵੇਰੇ 10.30 ਵਜੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਗਈ। ਰੋਪੜ ਦੇ ਐੱਸਐੱਸਪੀ ਨੇ ਜ਼ਾਹਰ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ 4 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 6 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਥਾਣੇ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੁੱਟਮਾਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਟਾਡਾ ਹੇਠ ਤਿੰਨ ਐੱਫਆਈਆਰ ਦਿਖਾਈਆਂ, ਜੋ 18 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਭਾਸ਼ਣਾਂ ਬਾਰੇ ਸਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਐਮਨੈਸਟੀ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਨੇ 7 ਅਪ੍ਰੈਲ 1992 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਬਾਰੇ ਅਰਜੈਂਟ ਐਕਸ਼ਨ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ।
- ਅਪ੍ਰੈਲ 1992: ਰਿਡਿਊਸਡ ਟੂ ਐਸ਼ਜ਼ ਮੁਤਾਬਕ ਦੋ ਦਿਨ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਮੰਨੀ ਨਹੀਂ ਗਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਧੱਕਾ-ਮੁੱਕੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੱਥਕੜੀਆਂ ਲਾ ਕੇ ਸਰੇਆਮ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ 18 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਅਨੰਦਪੁਰ ਵਿੱਚ “ਖਾੜਕੂ ਆਗੂਆਂ” ਦੀ ਇੱਕ ਖ਼ੁਫ਼ੀਆ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਕਥਿਤ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਟਾਡਾ ਹੇਠ ਕੇਸ ਦਰਜ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵੱਲੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਰਵਾਈ ਪੜਤਾਲ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਅਸਲ ਐੱਫਆਈਆਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਅਤੇ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਕਸਦ ਸਜ਼ਾ ਦਿਵਾਉਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੀਐੱਚਆਰਓ ਨੂੰ ਠੱਪ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ 6 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਥੇਬੰਦੀ “ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਦੇ ਬਚਾਅ” ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈ (ਸਫ਼ਾ 52)।
- 13 ਨਵੰਬਰ 1992: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੈਦੋ ਲਹਿਲ ਦੇ ਬਲਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਨਾਜਾਇਜ਼ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚੋਂ ਰਿਹਾਅ ਕਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਬਿਆਨ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੌਜਵਾਨ ਦੇ ਪਿਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਆਏ; ਕਈ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਛਾਪਿਆ (ਸਫ਼ਾ 174)।
- ਅਗਸਤ 1995: ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕੀਤੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਧਮਕੀਆਂ ਬਾਰੇ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਐੱਸਐੱਸਪੀ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਵੱਲੋਂ ਮਿਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ; ਬੈਂਸ ਨੇ 10 ਸਤੰਬਰ 1996 ਨੂੰ ਸੀਬੀਆਈ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਦਿੱਤਾ (ਸਫ਼ਾ 59)।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਿਡਿਊਸਡ ਟੂ ਐਸ਼ਜ਼ ਇਸ ਸਿੱਟੇ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦੋ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਦੇ ਕਤਲ ਜਾਂ ਲਾਪਤਾ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਬੈਂਸ ਤੇ ਪੀਐੱਚਆਰਓ ਦੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਦੀਆਂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਨੇ ਇਲਾਕੇ ਦੀਆਂ ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕਾਂ ਦੀਆਂ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਅਮਲੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਠੱਪ ਕਰ ਦਿੱਤਾ (ਸਫ਼ੇ 52 ਤੋਂ 53)। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਸਾਬਕਾ ਜੱਜ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਪੀਐੱਚਆਰਓ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦਾ ਮਕਸਦ, ਰਿਪੋਰਟ ਦੀ ਪੜ੍ਹਤ ਮੁਤਾਬਕ, ਇਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਬੰਦ ਕਰਨਾ ਸੀ।
ਤੰਦਾਂ ’ਤੇ ਵਾਪਸਇਸਦੀਆਂ ਤੰਦਾਂ ਵੇਖੋ
ਸਰੋਤ
- Reduced to Ashes: The Insurgency and Human Rights in Punjab, Final Report: Volume One (Ram Narayan Kumar with Amrik Singh, Ashok Agrwaal and Jaskaran Kaur), pp. 52 to 53, 59 and 173 to 174, South Asia Forum for Human Rights, Kathmandu, 2003. archive.org
- India: Ajit Singh Bains, human rights activist and retired judge (Urgent Action UA 115/92, AI Index ASA 20/26/92, 7 April 1992), Amnesty International. amnesty.org
- History of Sikh Struggles, vol. I (Gurmit Singh), Appendix 59 (Declaration of Khalistan, 1986), p. 538, Atlantic Publishers & Distributors, 1989 (Internet Archive copy). archive.org
- Punjab sacrilege cases: will a shrewd prosecutor appointment turn things around for Congress? (Kusum Arora, 4 October 2021; describes R.S. Bains as the son of Ajit Singh Bains), The Wire. cms.thewire.in