ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ
Babbar Akali Movement
ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਇੱਕ ਗੁਪਤ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਧੜਾ, ਜੋ 1921 ਵਿੱਚ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਅਤੇ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਤਲਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉੱਭਰਿਆ। ਇਹ 1922 ਤੋਂ 1923 ਤੱਕ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਰਗਰਮ ਰਿਹਾ; 27 ਫ਼ਰਵਰੀ 1926 ਨੂੰ ਛੇ ਬੱਬਰਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।
ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ (ਜਿਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ ਕਹਾਉਂਦੇ ਸਨ) ਇੱਕ ਗੁਪਤ ਜਥੇਬੰਦੀ ਸੀ, ਜੋ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਮਹੰਤਾਂ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲੀ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲੀ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਇਸ ਨੂੰ ਉਸ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲੀ ਇੱਕ ਇਨਕਲਾਬੀ ਧਾਰਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਨਵਰੀ 1921 ਵਿੱਚ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਅਤੇ ਫ਼ਰਵਰੀ 1921 ਵਿੱਚ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਕਤਲਾਂ ਨੇ ਕੁਝ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਅਹਿੰਸਾ ਦਾ ਰਾਹ ਛੱਡਣ ਵੱਲ ਤੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਖ ਰਿਸਰਚ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਅੱਗੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕੈਨੇਡਾ ਤੋਂ ਮੁੜੇ ਪਰਵਾਸੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਦੇ ਗ਼ਦਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਸਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ਅਤੇ ਗਾਂਧੀ ਵਾਲਾ ਰਾਹ ਨਕਾਰਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਫ਼ਸਰ ਅਤੇ ਉਹ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਮੁਖ਼ਬਰ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ “ਟੋਡੀ” ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ।
ਇਸ ਦੇ ਆਗੂ: ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਗੜਗੱਜ ਨੇ 19 ਤੋਂ 21 ਮਾਰਚ 1921 ਤੱਕ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸਿੱਖ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨਲ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਦੌਰਾਨ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਵਿਉਂਤ ਬਣਾਈ, ਅਤੇ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਾਰੰਟ ਜਾਰੀ ਹੋ ਗਏ। ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਵੰਬਰ 1921 ਵਿੱਚ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਜਥਾ ਬਣਾਇਆ। ਅਗਸਤ 1922 ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੌਲਤਪੁਰ ਦੇ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਗਰੁੱਪ ਨਾਲ ਰਲ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਸਾਂਝੀ ਜਥੇਬੰਦੀ ਦਾ ਨਾਂ ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ ਜਥਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਬਣੇ। 1922 ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਦਰਜ ਹਨ, ਉਹ ਸਨ ਦੌਲਤਪੁਰ ਦੇ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ, ਝਿੰਗੜ ਦੇ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਰਾਮਗੜ੍ਹ ਝੁੱਗੀਆਂ ਦੇ ਊਦੇ ਸਿੰਘ।
ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ
- 1922 ਤੋਂ 1923: ਲਹਿਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸਰਗਰਮ ਮਹੀਨੇ। ਇਸ ਦਾ ਸਾਈਕਲੋਸਟਾਈਲ ਕੀਤਾ ਖ਼ਬਰ-ਪਰਚਾ ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ ਦੁਆਬਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਇੱਕ ਜ਼ਾਬਤੇ ਦੇ ਪਾਬੰਦ ਸਨ, ਜੋ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਵੈਰ ਕੱਢਣ ਤੋਂ ਵਰਜਦਾ ਸੀ।
- ਅਪ੍ਰੈਲ 1923: ਕ੍ਰਿਮੀਨਲ ਲਾਅ ਅਮੈਂਡਮੈਂਟ ਐਕਟ 1908 ਹੇਠ ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ ਜਥੇ ਨੂੰ ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਐਲਾਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬੱਬਰਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨ ਲਈ ਫ਼ੌਜ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਇੱਕ ਸਾਂਝੀ ਟੁਕੜੀ ਖੜ੍ਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
- 15 ਅਗਸਤ 1923: ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤੇ ਬੱਬਰਾਂ ਉੱਤੇ ਲਾਹੌਰ ਸੈਂਟਰਲ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੁਕੱਦਮਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
- ਜੂਨ 1924: ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਲਹਿਰ ਲਗਭਗ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ, ਜਦੋਂ ਲਾਇਲਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ ਧੁੱਗਾ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾ ਘੇਰਿਆ।
- 28 ਫ਼ਰਵਰੀ 1925: ਪਹਿਲੇ ਕੇਸ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ। 91 ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਦੀ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੌਰਾਨ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ, 34 ਬਰੀ ਹੋਏ, ਛੇ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਅਤੇ 49 ਨੂੰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਹੋਈ।
- 27 ਫ਼ਰਵਰੀ 1926: ਛੇ ਬੱਬਰਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਗੜਗੱਜ, ਬਾਬਾ ਸੰਤਾ ਸਿੰਘ, ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਧਾਮੀਆਂ, ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਮਾਨਕੋ, ਨੰਦ ਸਿੰਘ ਘੁਇਆਲ ਅਤੇ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਹਯਾਤਪੁਰ।
ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਬੱਬਰਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੱਖ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਸਿੱਖ ਰਿਸਰਚ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਜੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਲਵਾਰ ਚੁੱਕਣੀ ਪਵੇਗੀ।
ਅੱਜ ਦੀ ਹਾਲਤ: ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ ਜਥਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ, ਪਰ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਨੌਜਵਾਨ ਅਤੇ ਕਿਰਤੀ ਕਿਸਾਨ ਲਹਿਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਅਪਣਾ ਲਏ।
ਤੰਦਾਂ ’ਤੇ ਵਾਪਸਇਸਦੀਆਂ ਤੰਦਾਂ ਵੇਖੋ
ਸਰੋਤ
- Babar Akali Movement, The Encyclopaedia of Sikhism, Punjabi University, Patiala. eos.learnpunjabi.org
- The Forgotten Babbars, Sikh Research Institute. sikhri.org