ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦਾ ਅੰਤ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੋਣਾਂ

ਕੌਣ: ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਖ਼ਤਮ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਚੋਣਾਂ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ; ਜਨਤਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲਾ ਵਿਰੋਧੀ ਧੜਾ; ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ, ਜਿਸ ਦੇ ਲੋਕਤੰਤਰ ਬਚਾਓ ਮੋਰਚੇ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ। ਤਰਲੋਚਨ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਨੂੰ 2000 ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਚਿੱਠੀ ਮੁਤਾਬਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ, ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਟੌਹੜਾ, ਜਗਦੇਵ ਸਿੰਘ ਤਲਵੰਡੀ, ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਤੁੜ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਸਿੰਘ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਅਕਾਲੀ ਆਗੂ ਸਨ।

ਕੀ ਹੋਇਆ: ਐਮਰਜੈਂਸੀ 25 ਜੂਨ 1975 ਨੂੰ ਲੱਗੀ। ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ 30 ਜੂਨ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਦਾ ਮਤਾ ਪਾਇਆ ਅਤੇ 7 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਮੋਰਚਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਲੰਟੀਅਰ ਰੋਜ਼ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਰਿਸਰਚ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਜੇ.ਐੱਸ. ਗਰੇਵਾਲ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲਗਭਗ 40,000 ਅਕਾਲੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਹੋਏ; ਤਰਲੋਚਨ ਸਿੰਘ ਇਹ ਗਿਣਤੀ 50,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। 18 ਜਨਵਰੀ 1977 ਨੂੰ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਨਵੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਕੈਦੀ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤੇ, ਅਤੇ ਦੋ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਲੋਕ ਸਭਾ ਭੰਗ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਉਹ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੰਜੇ ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੀਆਂ ਸੀਟਾਂ ਹਾਰ ਗਏ, ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ ਉੱਤੇ 21 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਮੋਰਾਰਜੀ ਦੇਸਾਈ ਨੇ 24 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਜਨਤਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਿਆ।

ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ 13 ਲੋਕ ਸਭਾ ਸੀਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਨੌਂ, ਜਨਤਾ ਧੜੇ ਦੇ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਨੇ (ਇੰਡੀਆਵੋਟਸ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੀਐੱਲਡੀ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ) ਤਿੰਨ ਅਤੇ ਸੀਪੀਆਈ(ਐੱਮ) ਨੇ ਇੱਕ ਸੀਟ ਜਿੱਤੀ। ਕਾਂਗਰਸ ਇੱਕ ਵੀ ਸੀਟ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤ ਸਕੀ, ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਵੀ 34.85 ਫ਼ੀਸਦੀ ਵੋਟਾਂ ਮਿਲੀਆਂ। ਤਲਵੰਡੀ ਲੁਧਿਆਣਾ ਤੋਂ ਅਤੇ ਟੌਹੜਾ ਪਟਿਆਲਾ ਤੋਂ ਜਿੱਤੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਈਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੂੰ 117 ਵਿੱਚੋਂ 58 ਸੀਟਾਂ ਮਿਲੀਆਂ, ਜਨਤਾ ਨੂੰ 25, ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ 17, ਸੀਪੀਆਈ(ਐੱਮ) ਨੂੰ 8 ਅਤੇ ਸੀਪੀਆਈ ਨੂੰ 7। ਬਾਦਲ ਨੇ 20 ਜੂਨ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕੀ, ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਰਾਜ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉਦੋਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਟੌਹੜਾ ਅਤੇ ਉਦੋਂ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਤਲਵੰਡੀ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ। ਬਾਦਲ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਲਗਭਗ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਚੱਲੀ।

ਕਿੱਥੇ: ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਜਿੱਥੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਮੋਰਚਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਪੰਜਾਬ; ਲੋਕ ਸਭਾ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਤੈਅ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕ ਸਮਾਗਮ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।

ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: ਇਸ ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ। 1972 ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਬਣੀ ਸੀ, ਜਦੋਂ 104 ਮੈਂਬਰੀ ਸਦਨ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ 24 ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ 66 ਸੀਟਾਂ ਮਿਲੀਆਂ (ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ 117 ਵਿੱਚੋਂ 24 ਲਿਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ 1977 ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਵੇਲੇ ਸਦਨ ਦਾ ਆਕਾਰ ਸੀ), ਅਤੇ 1977 ਦੀਆਂ ਵੋਟਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਰਾਜ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਰਿਸਰਚ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਮੁਤਾਬਕ 1977 ਵਿੱਚ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੀ ਇੱਕ ਰੈਲੀ ਵਿੱਚ ਵਿਜੈ ਲਕਸ਼ਮੀ ਪੰਡਿਤ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਇਕੱਲੇ ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਜਥੇਬੰਦ ਕੀਤਾ।