ਸ਼ਹੀਦ ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਕਾਲਜ

ਕੌਣ: ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ (ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ), ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਇੱਕ ਸੁਝਾਅ ਉੱਤੇ ਅਮਲ ਕਰਦਿਆਂ, ਜਿਹੜੀ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਐਕਟ 1925 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਣੀ ਸੀ। ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਗੰਗਾ ਸਿੰਘ ਸਨ, ਜੋ ਫ਼ਾਰਸੀ, ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਉੱਤੇ ਪੂਰੀ ਪਕੜ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਬੁਲਾਰੇ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।

ਕੀ ਹੋਇਆ: ਅਕਤੂਬਰ 1927 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਸ਼ਹੀਦ ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਕਾਲਜ ਖੁੱਲ੍ਹਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਕਸਦ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸੀ ਜਿਹੜੇ 20 ਫ਼ਰਵਰੀ 1921 ਨੂੰ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ ਨੂੰ ਮਹੰਤਾਂ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ 1921 ਤੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਉਸਾਰਨ ਲਈ ਸ਼ਹੀਦੀ ਫ਼ੰਡ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨ ਸੋਸਾਇਟੀ ਬਣਾਈ ਗਈ। ਕਾਲਜ ਨੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਮਕਸਦ ਪੂਰੇ ਕੀਤੇ।

ਇੱਥੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ, ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ, ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ, ਗ੍ਰੰਥੀ ਅਤੇ ਰਾਗੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੁੱਢਲੇ ਸਾਲ ਡਾਵਾਂਡੋਲ ਰਹੇ। ਇਹ 1932 ਤੋਂ 1935 ਤੱਕ ਅਤੇ ਫਿਰ 1938 ਤੋਂ 1943 ਤੱਕ ਬੰਦ ਰਿਹਾ। ਜੂਨ 1936 ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਸੰਸਥਾ, ਸਰਬ ਹਿੰਦ ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨ, ਹੇਠ ਮੁੜ ਚਾਲੂ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਧਰਮਾਨੰਦ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸਨ, ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਵੀ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹੇ। ਅੱਜ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਮੇਟੀ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਇਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਵੀ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। 1982 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੁਣੇ ਗਏ ਗਿਆਨੀ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ ਇਸ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ। ਜਨਵਰੀ 2019 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋ. ਮਨਜੀਤ ਕੌਰ ਇਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮਹਿਲਾ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਅਤੇ 24ਵੇਂ ਮੁਖੀ ਬਣੇ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਨੇ ਉਦੋਂ ਇਸ ਦੇ ਕੋਰਸਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਸਿਖਲਾਈ, ਗੁਰਮਤਿ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਤਬਲੇ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਦੇ ਡਿਪਲੋਮਿਆਂ ਵਜੋਂ ਕੀਤਾ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਨੇ ਦੋ-ਦੋ ਸਾਲ ਦੇ ਤਿੰਨ ਡਿਪਲੋਮੇ ਗਿਣਾਏ ਸਨ।

ਕਿੱਥੇ: ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ।

ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: ਸਾਕਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵੱਡੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਕਾਲਜ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਇੱਕ ਚਲਦੀ ਸੰਸਥਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੰਭਾਲ ਲੈਣਾ ਅੱਧਾ ਕੰਮ ਹੀ ਸੀ: ਸੁਧਰੇ ਹੋਏ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਅਤ ਗ੍ਰੰਥੀਆਂ, ਕੀਰਤਨੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਕੂਲ ਸੀ।

ਯਾਦ ਸੰਭਾਲਣ ਦਾ ਕੰਮ ਅੱਜ ਵੀ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਨੇ ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਤੱਕ 86 ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਬੋਰਡ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਖੋਜ ਦਾ ਵੱਡਾ ਆਧਾਰ ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਦਾ 1930 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਐੱਫਆਈਆਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 156 ਸਿੱਖ ਮਾਰੇ ਗਏ ਜਾਂ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ ਦਰਜ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਪਈ ਹੈ, ਵਰਤੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨਾਲ ਛੇੜਛਾੜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਵਾਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਹਨ: 150 ਤੋਂ ਵੱਧ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 220 ਤੋਂ 240 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਤੱਕ।