ਆਈ.ਕੇ. ਗੁਜਰਾਲ

ਇੰਦਰ ਕੁਮਾਰ ਗੁਜਰਾਲ ਦਾ ਜਨਮ 4 ਦਸੰਬਰ 1919 ਨੂੰ ਅਣਵੰਡੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜਿਹਲਮ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਅਤੇ 30 ਨਵੰਬਰ 2012 ਨੂੰ 92 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਗੁੜਗਾਓਂ ਦੇ ਇੱਕ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋਇਆ (ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ)। ਉਹ ਅਪ੍ਰੈਲ 1997 ਤੋਂ 1998 ਤੱਕ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਵਾਲੇ ਗੱਠਜੋੜ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸਨ, ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਵਿੱਚ ਰਾਜਦੂਤ ਰਹੇ ਅਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਨੋਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਨ। 1998 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਨਾਲ ਆਜ਼ਾਦ ਉਮੀਦਵਾਰ ਵਜੋਂ ਜਲੰਧਰ ਦੀ ਸੀਟ ਜਿੱਤੀ। ਇਸ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇੱਕ ਗਵਾਹ (ਡਬਲਯੂ-142) ਵਜੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੇ 31 ਅਕਤੂਬਰ ਅਤੇ 1 ਨਵੰਬਰ 1984 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਨਾਨਾਵਤੀ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਕੀ ਦੱਸਿਆ (ਨਾਨਾਵਤੀ ਰਿਪੋਰਟ, ਸਫ਼ੇ 133 ਤੋਂ 134)

• ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਰੋੜਾ ਦੇ ਫ਼ੋਨ ਮਗਰੋਂ ਉਹ ਲੇਖਕ ਪਤਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਗਏ, ਅਤੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਗਿਆਨੀ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਿਲੇ, ਅਤੇ “ਉਸ ਦੇ ਜਵਾਬ ਤੋਂ ਨਿਰਾਸ਼” ਹੋ ਕੇ ਮੁੜੇ।
• ਫਿਰ ਉਹ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ ਪੀ.ਵੀ. ਨਰਸਿਮਹਾ ਰਾਓ ਕੋਲ ਗਏ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਮਾਰਤਾਂ ਸੜਦੀਆਂ ਵੇਖੀਆਂ, ਜਦਕਿ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਫੜਨ ਜਾਂ ਅੱਗ ਬੁਝਾਉਣ ਲਈ “ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ਕੋਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ” ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਰਾਓ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਬਹੁਤਾ ਸਮਾਂ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸਸਕਾਰ ਲਈ ਆਏ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਵਿੱਚ ਲਾਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਰਾਓ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਫ਼ੌਜ ਬੁਲਾਉਣ ਲਈ ਕਦਮ ਚੁੱਕ ਰਿਹਾ ਹੈ।
• 1 ਨਵੰਬਰ ਦੀ ਸਵੇਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ ਗਵਰਨਰ ਪੀ.ਜੀ. ਗਵਈ ਨੂੰ ਫ਼ੌਜ ਬੁਲਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ; ਗਵਈ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਜੇ ਇਹ ਬੁਲਾਈ ਗਈ ਤਾਂ “ਘਬਰਾਹਟ ਫੈਲ ਜਾਵੇਗੀ”।
• ਰਾਹਤ ਕੈਂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਕੁਝ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਸੁਣਿਆ, ਉਸ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਹਿੰਸਾ ਜਥੇਬੰਦ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਲੱਗੀ। ਜਗਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਕੋਚਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਭੀੜ ਦੇ ਚਾਰ ਮੈਂਬਰ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸਨ।

ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਇਸ ਤੋਂ ਕੀ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਿਆ: ਰਾਓ ਨੇ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਗੁਜਰਾਲ ਅਤੇ ਪਤਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਲਾਉਣਾ ਪਿਆ (ਸਫ਼ਾ 177)। ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ “ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਦੇਰੀ ਜਾਂ ਬੇਪਰਵਾਹੀ” ਨਹੀਂ ਪਾਈ, ਅਤੇ ਅਮਨ-ਚੈਨ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਨਾਕਾਮੀ ਲਈ ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ ਗਵਰਨਰ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਠਹਿਰਾਇਆ (ਸਫ਼ਾ 178)।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੀਨੀਅਰ ਜਨਤਕ ਹਸਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਜੋ 1 ਨਵੰਬਰ 1984 ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ ਕੋਲ ਗਏ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵੇਖਿਆ ਉਹ ਰਿਕਾਰਡ ਉੱਤੇ ਲਿਆਂਦਾ। ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਪੁਲਿਸ, ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ ਗਵਰਨਰ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ, ਪਰ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ।