ਬੀਬੀ ਭਗਵਾਨੀ

ਬੀਬੀ ਭਗਵਾਨੀ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰੀ ਦੀ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਬੀਬੀ ਸਨ ਜੋ ਨਵੰਬਰ 1984 ਦੇ ਕਤਲੇਆਮ, ਤੀਜੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ (ਇਹ ਨਾਂ ਸਿੱਖ ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਹੋਏ ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ), ਵਿੱਚੋਂ ਬਚ ਗਏ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਆਪਣੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਲਈ ਇਨਸਾਫ਼ ਮੰਗਦੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਚੀ ਹੋਈ ਬੀਬੀ ਵਜੋਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਸੱਜਣ ਕੁਮਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਨਾਂ ਲੈ ਕੇ ਗਵਾਹੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਗਵਾਹ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਨਾਨਾਵਤੀ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਹਲਫ਼ਨਾਮੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ 1 ਨਵੰਬਰ 1984 ਨੂੰ ਸੱਜਣ ਕੁਮਾਰ ਭੀੜ ਲੈ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਆਇਆ ਅਤੇ ਘਰ ਦੇ ਜੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਅਤੇ ਘਰ ਨੂੰ ਸਾੜਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਸਿੰਘ (21 ਸਾਲ) ਅਤੇ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ (18 ਸਾਲ) ਨੂੰ ਘਸੀਟ ਕੇ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਫ਼ੌਜ ਨੇ 3 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਬਚਾਇਆ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਬਾਗ਼ ਦੇ ਕੈਂਪ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਈ, ਜਿੱਥੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 12 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ, ਜਦੋਂ ਕੈਂਪ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਿਆਨ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਕਾਗ਼ਜ਼ ਫੜਾ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਕਤਲ ਦੀ ਕਦੇ ਜਾਂਚ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 1 ਤੋਂ 3 ਨਵੰਬਰ 1984। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੱਸਣ ਮੁਤਾਬਕ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਘਰ ਸਾੜਿਆ ਗਿਆ।
• 27 ਜੁਲਾਈ 2013। ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਸਿੱਖ ਸਿਆਸਤ ਨਿਊਜ਼ ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ 29 ਸਾਲ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰੀ ਦੇ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਸੱਜਣ ਕੁਮਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਕੋਈ ਮੁਕੱਦਮਾ ਨਹੀਂ ਚੱਲਿਆ ਸੀ।
• 3 ਦਸੰਬਰ 2013। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰੀ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਕਤਲ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਹਟਾਉਣ ਦੀ ਕੁਮਾਰ ਦੀ ਪਟੀਸ਼ਨ ਖ਼ਾਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
• 31 ਦਸੰਬਰ 2018। ਦਿੱਲੀ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵੱਲੋਂ 1984 ਦੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕੇਸ, ਪਾਲਮ ਕਲੋਨੀ ਦੇ ਰਾਜ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਕਤਲ, ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਏ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਆਤਮ-ਸਮਰਪਣ ਕੀਤਾ।
• 20 ਸਤੰਬਰ 2023। ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਇੱਕ ਕੋਰਟ ਨੇ ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਤਲ ਬਾਰੇ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰੀ ਦੇ ਇੱਕ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਦਾ ਲਾਭ ਦੇ ਕੇ ਬਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਸਿੱਖ ਸਿਆਸਤ ਨਿਊਜ਼ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਦੀ ਸੁਰਖ਼ੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਬਚੀ ਹੋਈ ਬੀਬੀ ਦੀ ਮੌਤ ਵਜੋਂ ਲਾਈ ਜੋ 29 ਸਾਲ ਉਡੀਕਦੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਨਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ।