ਏ.ਐੱਸ. ਦੁਲਤ

ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੁਲਤ ਇੰਡੀਅਨ ਪੁਲਿਸ ਸਰਵਿਸ ਦੇ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਅਫ਼ਸਰ ਹਨ, ਜੋ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਬਿਊਰੋ (ਆਈਬੀ) ਦੇ ਸਪੈਸ਼ਲ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਅਤੇ ਫਿਰ 1999 ਤੋਂ 2000 ਤੱਕ ਭਾਰਤ ਦੀ ਬਾਹਰੀ ਖ਼ੁਫ਼ੀਆ ਏਜੰਸੀ ਰਿਸਰਚ ਐਂਡ ਐਨਾਲਿਸਿਸ ਵਿੰਗ (ਰਾਅ) ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 1940 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਿਸ਼ਪ ਕਾਟਨ ਸਕੂਲ, ਸ਼ਿਮਲਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਹ 1965 ਵਿੱਚ ਰਾਜਸਥਾਨ ਕੇਡਰ ਵਿੱਚ ਆਈਪੀਐੱਸ ਵਿੱਚ ਅਤੇ 1969 ਵਿੱਚ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਬਿਊਰੋ ਵਿੱਚ ਆਏ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਰੀਅਰ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਥਾਂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਾਇਨਾਤੀ 1988 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀਨਗਰ ਹੋਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1988 ਤੋਂ 1990 ਤੱਕ ਆਈਬੀ ਦਾ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਕੰਮ ਸੰਭਾਲਿਆ, ਅਤੇ ਰਾਅ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਵਾਜਪਾਈ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦਫ਼ਤਰ ਨੂੰ ਕਸ਼ਮੀਰ ਬਾਰੇ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੇ ਰਹੇ। ਸਕਰੋਲ ਵੱਲੋਂ ਛਾਪਿਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੈਮੋਇਰ ਦਾ ਰੀਵਿਊ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਸ਼ਮੀਰ ਇਸ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਹਨ ਕਸ਼ਮੀਰ: ਦ ਵਾਜਪਾਈ ਯੀਅਰਜ਼ (2015, ਆਦਿਤਿਆ ਸਿਨਹਾ ਨਾਲ), ਦ ਸਪਾਈ ਕ੍ਰਾਨਿਕਲਜ਼: ਰਾਅ, ਆਈਐੱਸਆਈ ਐਂਡ ਦ ਇਲਿਊਜ਼ਨ ਆਫ਼ ਪੀਸ (2018, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਆਈਐੱਸਆਈ ਮੁਖੀ ਅਸਦ ਦੁੱਰਾਨੀ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ, ਜਿਸ ਦਾ ਸੰਚਾਲਨ ਆਦਿਤਿਆ ਸਿਨਹਾ ਨੇ ਕੀਤਾ) ਅਤੇ ਏ ਲਾਈਫ਼ ਇਨ ਦ ਸ਼ੈਡੋਜ਼ (2022)।

ਪੰਥ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਾਹ

• 1984: ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਭੋਪਾਲ ਦੇ ਰੇਲ ਸਫ਼ਰ ਦੌਰਾਨ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਉਦੋਂ ਆਈਬੀ ਦੇ ਬੰਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਭੀੜ ਨੂੰ ਧੌਲਪੁਰ ਵਿੱਚ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਐਕਸਪ੍ਰੈੱਸ ਰੋਕ ਕੇ ਦੋ ਸਿੱਖ ਮੁਸਾਫ਼ਰਾਂ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰਦਿਆਂ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਵਜੋਂ ਵੇਖਣ ਲੱਗੇ (ਸਕਰੋਲ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੈਮੋਇਰ ਦਾ ਰੀਵਿਊ)।
• ਗਿਆਨੀ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਹੁੰਦਿਆਂ ਸਰਕਾਰੀ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਦੌਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਦੁਲਤ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਫ਼ਸਰ ਬਣਾਉਣ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਦੁਲਤ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਪਰ ਯੋਗੀ ਭਜਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤੋਂ ਰੋਕ ਲਿਆ।
• 13 ਦਸੰਬਰ 2020: ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਲਈ ਜੀ.ਬੀ.ਐੱਸ. ਸਿੱਧੂ ਦੀ 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਬਾਰੇ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਰੀਵਿਊ ਕਰਦਿਆਂ ਦੁਲਤ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਗ਼ਲਤੀ ਅਤੇ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਅਸਰ ਪਾਉਣ ਵਾਲੀ ਤਬਾਹੀ ਸੀ, ਕਿ ਇਹ ਸਮੱਸਿਆ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਗਾਂਧੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ, ਅਤੇ ਕਿ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਜਿਊਂਦੇ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਡੇ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਧੂ ਦਾ ਇਹ ਬਿਆਨ ਵੀ ਅੱਗੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਨੇ, ਜੋ ਰੀਵਿਊ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਮੁਤਾਬਕ ਰਾਅ ਹੈ, ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮਿੱਥ ਖੜ੍ਹੀ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਦੀ ਵਿਉਂਤਬੰਦੀ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ।
• ਫ਼ਰਵਰੀ 2023: ਪੀਟੀਆਈ ਨੂੰ ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਨਾ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਨਾ ਕਸ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਚਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ "ਹਮਦਰਦੀ" ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਪੀਟੀਆਈ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ "ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਖਾੜਕੂਵਾਦ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਦੌਰ ਉੱਠਦਾ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ"। ਇਹ ਗੱਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਜਨਾਲਾ ਥਾਣੇ ਵਾਲੀ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਹੀ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੁਲਤ ਭਾਰਤੀ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਬੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਪੰਥਕ ਦਲੀਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਗੱਲਾਂ ਠੀਕ ਇਸ ਕਰਕੇ ਵਜ਼ਨ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸੇ ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਸਕਰੋਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਸ਼ਮੀਰੀਆਂ ਦਾ ਸ਼ੁਭਚਿੰਤਕ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮੌਜੂਦਾ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਪ੍ਰਤੀ ਰਵੱਈਏ ਦੇ ਆਲੋਚਕ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਜੀਤ ਡੋਭਾਲ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਬਿਆਨ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਉੱਪਰ ਦਿੱਤੇ 2020 ਦੇ ਰੀਵਿਊ ਅਤੇ 2023 ਦੀ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ ਹਨ; ਇਸ ਪ੍ਰੋਫ਼ਾਈਲ ਲਈ ਖੋਲ੍ਹੇ ਗਏ ਸਰੋਤ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਕਿ ਉਹ ਕਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਤਾਇਨਾਤ ਰਹੇ।