ਏਅਰ ਇੰਡੀਆ ਫ਼ਲਾਈਟ 182 ਵਿੱਚ ਬੰਬ ਧਮਾਕਾ
Air India Flight 182 bombing
ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੇ ਕੋਲ ਇੱਕ ਬੰਬ ਨੇ ਏਅਰ ਇੰਡੀਆ ਫ਼ਲਾਈਟ 182 ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਸਵਾਰ ਸਾਰੇ 329 ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਜਾਂਚ ਨੇ ਤਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਪਰਮਾਰ ਅਤੇ ਬੱਬਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਠਹਿਰਾਇਆ।
ਕੌਣ: ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ 2010 ਦੇ ਕਮਿਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਇਨਕੁਆਇਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਹਮਲਿਆਂ ਪਿੱਛੇ ਤਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਪਰਮਾਰ ਅਤੇ ਬੱਬਰ ਖ਼ਾਲਸਾ, ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਵੱਖਵਾਦੀ ਜਥੇਬੰਦੀ, ਸਨ। ਦ ਪ੍ਰਿੰਟ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਰ ਨੂੰ ਕਦੇ ਦੋਸ਼ੀ ਕਰਾਰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ 1992 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਦੋਸ਼ੀ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਬੰਦਾ ਇੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਰਿਆਤ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਬੰਬ ਬਣਾਏ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਗ਼ੈਰ-ਇਰਾਦਤਨ ਕਤਲ ਅਤੇ ਝੂਠੀ ਗਵਾਹੀ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ੀ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਮਲਿਕ ਅਤੇ ਅਜਾਇਬ ਸਿੰਘ ਬਾਗੜੀ ਉੱਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚੱਲਿਆ ਅਤੇ 2005 ਵਿੱਚ ਉਹ ਬਰੀ ਹੋ ਗਏ।
ਕੀ ਹੋਇਆ: 23 ਜੂਨ 1985 ਨੂੰ ਏਅਰ ਇੰਡੀਆ ਫ਼ਲਾਈਟ 182, ਇੱਕ ਬੋਇੰਗ 747 ਜੋ ਕੈਨੇਡਾ ਤੋਂ ਲੰਡਨ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਲੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਬੰਬ ਨਾਲ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਤੱਟ ਦੇ ਕੋਲ ਅਟਲਾਂਟਿਕ ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਸਵਾਰ ਸਾਰੇ 329 ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਦ ਪ੍ਰਿੰਟ 268 ਕੈਨੇਡੀਅਨ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਭਾਰਤੀ ਮੂਲ ਦੇ, 27 ਬਰਤਾਨਵੀ ਅਤੇ 24 ਭਾਰਤੀ ਗਿਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕੁੱਲ 319 ਬਣਦੇ ਹਨ, ਸੋ ਲਗਭਗ 10 ਹੋਰ ਮੁਲਕਾਂ ਦੇ ਸਨ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੀ ਸਾਰਣੀ, ਜੋ ਸੀਬੀਸੀ ਦੀ ਇੱਕ ਸੂਚੀ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, 307 ਮੁਸਾਫ਼ਰ ਅਤੇ 22 ਕਰੂ ਮੈਂਬਰ ਗਿਣਦੀ ਹੈ: 268 ਕੈਨੇਡੀਅਨ, 27 ਬਰਤਾਨਵੀ, 22 ਭਾਰਤੀ, 10 ਅਮਰੀਕੀ ਅਤੇ 2 ਅਣਪਛਾਤੇ ਮੁਲਕ ਦੇ। ਵੰਡ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਹਨ; ਕੁੱਲ 329 ਨਹੀਂ ਬਦਲਦਾ। ਟੋਕੀਓ ਦੇ ਨਾਰੀਟਾ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਦੂਜਾ ਬੰਬ ਫਟਿਆ ਅਤੇ ਸਾਮਾਨ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲੇ ਦੋ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਇਸ ਲਈ ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਜਾਂਚ ਅਤੇ ਰੇ ਰਿਪੋਰਟ ਕੁੱਲ 331 ਮੌਤਾਂ ਗਿਣਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪਿਛੋਕੜ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਸੀ। ਬੌਬ ਰੇ ਵੱਲੋਂ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਪਬਲਿਕ ਸੇਫ਼ਟੀ ਮੰਤਰੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ 2005 ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਹਮਲੇ ਅਤੇ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸਿੱਖ ਬਾਡੀਗਾਰਡਾਂ ਹੱਥੋਂ ਕਤਲ ਨੇ "ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਸਰਗਰਮੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕੱਟੜ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ"। ਰਿਪੋਰਟ ਇਸ ਕਤਲ ਨੂੰ ਨਵੰਬਰ 1984 ਦਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ; ਯੂਪੀਆਈ ਦੀ ਇਸ ਬਾਰੇ ਰਿਪੋਰਟ ਉੱਤੇ 31 ਅਕਤੂਬਰ 1984 ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਪਈ ਹੈ। ਰਿਪੋਰਟ ਇਹ ਨਤੀਜਾ ਵੀ ਕੱਢਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਧਮਾਕਾ ਇੱਕ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਸੀ ਜੋ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੋਚੀ, ਘੜੀ ਅਤੇ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦੀ ਗਈ। ਦ ਪ੍ਰਿੰਟ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਹੈ ਕਿ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਓਦੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਜਦੋਂ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਤੋਂ ਛੇਤੀ ਬਾਅਦ ਪਰਮਾਰ ਰਿਆਤ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਰਿਆਤ ਨੇ ਕਥਿਤ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਦੇ ਬਦਲੇ ਨੂੰ ਵਜ੍ਹਾ ਦੱਸਿਆ।
ਕਿੱਥੇ: ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੇ ਕੋਲ ਅਟਲਾਂਟਿਕ ਸਾਗਰ; ਟੋਕੀਓ ਦਾ ਨਾਰੀਟਾ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ; ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ, ਜਿੱਥੇ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਘੜੀ ਗਈ।
ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: 11 ਸਤੰਬਰ 2001 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹਵਾਬਾਜ਼ੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਵਾਲਾ ਹਮਲਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਆਮ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨ। ਇਹ ਸਰਕਾਰੀ ਨਾਕਾਮੀ ਦੀ ਇੱਕ ਮਿਸਾਲ ਵੀ ਬਣ ਗਿਆ। 2006 ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਅਤੇ 2010 ਵਿੱਚ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਮੇਜਰ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ "ਇੱਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਦੀ ਲੜੀ" ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਦ ਪ੍ਰਿੰਟ ਕੁਝ ਗਿਣਾਉਂਦਾ ਹੈ: 16 ਜੂਨ 1985 ਨੂੰ ਪਰਮਾਰ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹਟਾ ਲਈ ਗਈ, ਇੱਕ ਟੈਸਟ ਧਮਾਕੇ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸਮਝ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਖ਼ੁਫ਼ੀਆ ਏਜੰਸੀ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਟੇਪਾਂ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਰਿਆਤ 16 ਫ਼ਰਵਰੀ 2016 ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਹੋ ਗਿਆ।
ਤੰਦਾਂ ’ਤੇ ਵਾਪਸਟਾਈਮਲਾਈਨ ’ਤੇ ਪੜ੍ਹੋਇਸਦੀਆਂ ਤੰਦਾਂ ਵੇਖੋ
ਸਰੋਤ
- R. v. Malik and Bagri, 2005 BCSC 350 (Reasons for Judgment, Justice I.B. Josephson), Supreme Court of British Columbia. bccourts.ca
- Statement from Premier Horgan on National Day of Remembrance for Victims of Terrorism (23 June 2018), Government of British Columbia. news.gov.bc.ca
- Lessons to be learned: the report of the Honourable Bob Rae, independent advisor to the Minister of Public Safety, on outstanding questions with respect to the bombing of Air India Flight 182 (Nov 2005), Public Safety Canada. publicsafety.gc.ca
- Kanishka Bombing: On this day in 1985, world saw deadliest pre-9/11 aircraft terror attack, ThePrint. theprint.in
- 'Air India ki flight mat lo': how Canadian neglect led up to Kanishka bombing 38 yrs ago, ThePrint. theprint.in
- Killing of Ripudaman Malik, acquitted in 1985 Air India bombing, brings back painful questions, ThePrint. theprint.in
- Final Report, Volume One: The Overview, Chapter I (329 killed on Flight 182; 331 including Narita), Commission of Inquiry into the Investigation of the Bombing of Air India Flight 182 (Major Commission). epe.lac-bac.gc.ca
- Indira Gandhi assassinated (UPI, 31 October 1984), UPI. upi.com
- Air India Flight 182 (victims table), Wikipedia. en.wikipedia.org