ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼

ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵੱਸਿਆ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਦਰਿਆ ਹਿਮਾਲਿਆ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਸ੍ਰੀ ਹੇਮਕੁੰਟ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਜੋਂ ਹੈ, ਜੋ ਚਮੋਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਗੁਰਧਾਮ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਗੋਵਿੰਦ ਘਾਟ ਤੱਕ ਸੜਕ ਰਾਹੀਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪੈਦਲ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਦੇ ਹੇਮਕੁੰਟ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਈ ਰਾਤ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰੁਕਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਅੱਗੇ ਦਾ ਰਸਤਾ ਲੰਮਾ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਵ ਪ੍ਰਯਾਗ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀਨਗਰ (ਗੜ੍ਹਵਾਲ) ਵਿੱਚੋਂ ਦੀ ਅੱਗੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 1932 ਤੋਂ 1937: ਸੰਤ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਟਿਹਰੀਵਾਲੇ 1932 ਵਿੱਚ ਹੇਮਕੁੰਟ ਵਿਖੇ ਯਾਦਗਾਰ ਸਥਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਗੁਰਧਾਮ ਦੀ ਉਸਾਰੀ 1936 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ 1937 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
• 1951 ਅਤੇ 1960: 1951 ਵਿੱਚ ਚੀਫ਼ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਨੂੰ ਗੁਰਧਾਮ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਸੌਂਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; 1960 ਵਿੱਚ ਹਵਾਲਦਾਰ ਮੋਦਨ ਸਿੰਘ ਸੱਤ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਜਥੇਬੰਦੀ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਹੇਮਕੁੰਟ ਸਾਹਿਬ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਟਰੱਸਟ, ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਗੁਰਧਾਮ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਦੇਖ-ਭਾਲ ਕਰਦੀ ਹੈ।
• 17 ਮਈ 2023: ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਪੁਸ਼ਕਰ ਸਿੰਘ ਧਾਮੀ ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੇਮਕੁੰਟ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਅਹਾਤੇ ਤੋਂ ਸੀਜ਼ਨ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਜਥੇ ਨੂੰ ਹਰੀ ਝੰਡੀ ਦੇ ਕੇ ਰਵਾਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਪਾਟ 20 ਮਈ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹਣੇ ਸਨ ਅਤੇ 2,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਕਰਵਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।
• 29 ਮਈ 2024: ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਧਾਮੀ ਇਤਰਾਜ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਤੋਂ ਜਾਰੀ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਚਾਰ ਧਾਮ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਕਾਰਡ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਅੱਗੇ ਜਾਣ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਇਹ ਨਿਯਮ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਜਾਂ ਹੇਮਕੁੰਟ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਲਈ ਵੱਖਰੀ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਦੇਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨਾਲ “ਸਿੱਖ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਠੇਸ ਪਹੁੰਚੀ”।

ਅੱਜ ਇਸ ਦੇ ਕੀ ਅਰਥ ਹਨ। ਪੰਥ ਲਈ ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਗੁਰਧਾਮ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਪੜਾਅ ਹੈ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਨੇ 2000 ਵਿੱਚ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਪੂਰੀ ਯਾਤਰਾ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਮੁੜਨ ਸਮੇਤ ਲਗਭਗ ਸੱਤ ਦਿਨ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰਧਾਮ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਸਾਢੇ ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਤੈਅ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੀਜ਼ਨ ਕਿੰਨੀ ਸੌਖ ਨਾਲ ਚੱਲੇਗਾ। 2024 ਦਾ ਇਤਰਾਜ਼ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਿੰਦੂ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਘੇਰੇ ਲਈ ਬਣੇ ਨਿਯਮ ਸਿੱਖ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਪੈ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਗੁਰਧਾਮ ਨੂੰ ਜਾ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।