ਸੁਲਤਾਨਪੁਰੀ ਦੇ ਮੋਤੀ ਸਿੰਘ

ਮੋਤੀ ਸਿੰਘ ਨਵੰਬਰ 1984 ਵਿੱਚ ਪੱਛਮੀ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਰੀਸੈਟਲਮੈਂਟ ਕਲੋਨੀ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰੀ ਦੇ ਬੀ ਬਲਾਕ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਹ 1 ਅਤੇ 2 ਨਵੰਬਰ 1984 ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੇਖੇ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਹਲਫ਼ਨਾਮੇ ਕਰਕੇ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਨਾਨਾਵਤੀ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਆਪਣੀ 2005 ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਸਾਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਜਥੇਬੰਦੀ ਇਨਸਾਫ਼ ਨੇ ਟਵੈਂਟੀ ਯੀਅਰਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਪਿਊਨਿਟੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਵਰਤਿਆ। ਅੱਗੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਹ ਬਿਆਨ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਦਰਜ ਕੀਤਾ, ਕਿਸੇ ਅਦਾਲਤ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਨਹੀਂ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਿਆਨ

• 1 ਨਵੰਬਰ 1984, ਸਵੇਰੇ ਲਗਭਗ 8.30 ਵਜੇ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸੱਜਣ ਕੁਮਾਰ, ਜੋ ਉਦੋਂ ਸਥਾਨਕ ਐੱਮਪੀ ਸੀ, ਨੇ ਬੀ ਬਲਾਕ ਨੇੜੇ ਇਕੱਠੀ ਹੋਈ ਭੀੜ ਨੂੰ “ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਾਂ” ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਇਨਾਮ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਕਤਲ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਜੋ ਵੀ ਰੌਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਜਾਂ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਾਰੇਗਾ, ਉਸ ਨੂੰ 5,000 ਰੁਪਏ ਮਿਲਣਗੇ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ “ਪ੍ਰਤੀ ਸਿਰ” 1,000 ਰੁਪਏ। ਫਿਰ ਨੱਥੂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ (ਆਈ) ਦੇ ਇੱਕ ਵਰਕਰ ਭਾਰਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨਗੇ। ਐੱਸਐੱਚਓ ਭੱਟੀ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸੀ, ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਘਰਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚਲੇ ਜਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਅਤੇ ਹਮਲੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ।
• 2 ਨਵੰਬਰ 1984, ਸਵੇਰੇ ਲਗਭਗ 6 ਵਜੇ: ਇੱਕ ਭੀੜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪਾਸੇ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਈ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰੌਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਕਿਸੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਥਾਂ ਵੱਲ ਭੱਜਣ ਲੱਗਾ। ਭੱਟੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਿਵਾਲਵਰ ਨਾਲ ਉਸ ਉੱਤੇ ਗੋਲੀ ਚਲਾਈ। ਮਦਦ ਲਈ ਬਾਹਰ ਗਏ ਇੱਕ ਪੋਤੇ ਨੂੰ ਹੈੱਡ ਕਾਂਸਟੇਬਲ ਜੈ ਚੰਦ ਨੇ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪੋਤਾ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਲਗਭਗ 15 ਮਿੰਟ ਬਾਅਦ ਬ੍ਰਹਮਾਨੰਦ ਗੁਪਤਾ ਬਾਲਟੀ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਤੇਲ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ ਅਤੇ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾ ਦਿੱਤੀ।

ਸੁਲਤਾਨਪੁਰੀ ਥਾਣੇ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰ ਵਿੱਚ ਰਿਪੋਰਟ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਲਫ਼ਨਾਮੇ ਸਮੇਤ ਕਈ ਹਲਫ਼ਨਾਮੇ ਕੁਝ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਰਵੱਈਆ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਘਰਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਾਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਭੀੜਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦਿੱਤਾ। ਇਨਸਾਫ਼ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਲਫ਼ਨਾਮੇ ਦੇ ਸਾਰ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਪੋਤੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਤਿੰਨ ਹੋਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ; ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਸਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੋਤਾ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕੀ ਪਾਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰੀ ਅਤੇ ਮੰਗੋਲਪੁਰੀ ਬਾਰੇ ਗਵਾਹਾਂ ਦੇ ਬਿਆਨ ਵੀ ਸੱਜਣ ਕੁਮਾਰ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਦਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਿ “ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸਮੱਗਰੀ” ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ਾਇਦ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਗਵਾਹਾਂ ਨੇ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ। ਪੱਛਮੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਬਾਰੇ ਆਪਣੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਧਾਰਾ 8ਬੀ ਦੇ ਨੋਟਿਸ ਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾਨੰਦ ਗੁਪਤਾ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਨੱਥੂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮੌਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਭੱਟੀ ਬਾਰੇ ਇਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟੀਕਰਨ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪੁਲਿਸ ਫ਼ੋਰਸ ਨਾਕਾਫ਼ੀ, “ਚੰਗਾ ਸਪੱਸ਼ਟੀਕਰਨ ਨਹੀਂ ਹੈ”, ਪਰ ਬਹੁਤ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਜਾਣ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸਬੂਤਾਂ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੇ ਉਸ ਵਿਰੁੱਧ ਕੋਈ ਕਾਰਵਾਈ ਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਜੋ ਸਰੋਤ ਖੋਲ੍ਹੇ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 5,000 ਰੁਪਏ ਅਤੇ “ਪ੍ਰਤੀ ਸਿਰ” 1,000 ਰੁਪਏ ਦਾ ਇਨਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਿਆਨ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰੌਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਬੰਦਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਵੱਡੀ ਰਕਮ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ।